بررسی نقوش سفالینههای زرینفام و ظروف فلزی دورۀ سلجوقی و ایلخانی و بازتاب زندگی اجتماعی آن عصر | ||
| فصلنامه نگره | ||
| مقاله 2، دوره 13، شماره 47، آبان 1397، صفحه 28-45 اصل مقاله (974.16 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2018.2558.1685 | ||
| نویسندگان | ||
| ابراهیم رایگانی* 1؛ داود پاکباز کتج2 | ||
| 1دانشگاه نیشابور | ||
| 2دانش آموخته گروه باستان شناسی از دانشگاه تربیت مدرس تهران | ||
| چکیده | ||
| در سدههای میانۀ اسلامی، که اوج ترقی هنرها محسوب میشود، سفالگری نیز پا به پای سایر عرصههای هنری، به مثابۀ پایۀ تجدید حیات هنری، در رقابت با صنعت ساخت ظروف درباری طلا و نقره حرکت نمود و سفالگران این دوره از خاک رس، نقش و لعاب ظروفی مجلل تولید نمودند. از آنجا که محصول و هر اثر هنری زاییده جامعهای است که آن اثر را میطلبد، دو گونه ظروف فلزی وهمچنین جایگزینی سفالینههای زرینفام چالشی قابلتوجه در سدههای میانۀ اسلامی به شمار میرود. این تحقیق، ضمن بررسی ویژگیها و شرایط اجتماعی مردمان عصر سلجوقی و ایلخانی، تأثیر این عوامل اجتماعی را در بازنمایی نقوش سفالینههای زرینفام و ظروف فلزی برجای مانده ردیابی مینماید. نگارندگان در پژوهش پیش رو کوشیدند تا روند جانشینی ظروف زرین فام و رقابت با ظروف فلزی سدههای میانه را تشریح کنند. بنابراین مقاله حاضر در پی پاسخگویی به این پرسشهاست که ویژگیها و شرای اجتماعی مردمان عصر سلجوقی و ایلخانی کداماند، و کدام یک از نقوش سفالینههای زرینفام و ظروف فلزی این عصر متأثر از شرایط اجتماعی وقت بوده است. روش مقایسهای _ تحلیلی به کار گرفته شده در مقاله حاضر بر مبنای مطالعات کتابخانهای است. افزون بر این، تحلیل این آثار و بازتاب جامعۀ تولید کنندۀ آنها بر پایۀ نظریات جامعه شناختی صورت گرفته و مصداق آنها در دورۀ زمانی مورد بحث با ارائۀ تصاویر و مطالبی از منابع تاریخی این دوره ارائه گردیده است. ظروف زرینفام مورد مطالعه، هم به لحاظ زیبایی و درخشش و هم از نظر تزئین، رنگ و فرم، چنان به ظروف فلزی نزدیک شدند که جز به لحاظ جنس، تقریباً نقش ظروف فلزی را به طور کامل ایفا میکردند، به طوری که هم با شریعت اسلام تطابق داشتند و هم با قیمت مناسبی نسبت به ظروف فلزی، عرضه میشدند. در نتیجه، مشخص شد که این آثار بازتاب جامعهای در حال گذار و پیشرفت است که تحولاتی چون رشد صنایع، تخصص گرایی، تقسیم کار، ظهور طبقات جدید، تجملگرایی، آفرینش شیوههای بدیع فلزکاری و سفالینههای زرینفام را در آن شاهد هستیم. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دوره سلجوقی؛ دوره ایلخانی؛ سفال زرینفام؛ ظروف فلزی؛ وضعیت اجتماعی | ||
| مراجع | ||
|
بازورث، کلیفور دادموند(1380) سلجوقیان، ترجمه: یعقوب آژند، تهران، مولی. آذرنوش، آذرتاش (1387)، چالش میان فارسی و عربی.، چاپ دوم، تهران، نشر نی. اسلام زاده، وحید. (1384). مبانی نظری جامعه شناسی هنر رویکرد دیالیکتیکی جامعه و هنر. بناب، (8)، 169156. افروغ، محمد و نوروزی طلب، علیرضا. (1391). تحلیل و بررسی مفاهیم نجومی به عنوان شکل و صور تزئینی آثار فلزی دورۀ سلجوقی(مطالعه موردی: آبریز برنجی). نگره، (21)، 8368. بهرامی، مهدی. (1323). کاسۀ سفالین زرین فام. مجلۀ یادگار، (6)، 7772. پاکیاری، سارا. (1382). فلزکاری مکتب خراسان تا عصر مغول. مجلۀ هنرهای تجسمی، (20)، 148138. توحیدی، فائق. (1379). فن و هنر سفالگری. چاپ اول. تهران: سمت. دادور، ابوالقاسم و زجاجی، نگار (1394). مطالعه تأثیرات فلزکاری سلجوقی در قرن پنجم هجری بر فلزکار غرب سدههای میانه، مجله جلوه هنر، شماره 14، پاییز و زمستان، 7988. راودراد، اعظم. (1384). جایگاه اقتصاد در جامعه شناسی هنر. بیناب، (8)، 6348. راودراد، اعظم و همایون پور، کیارش. (1383). جامعۀ هنر و هنرمند جامعه(تحلیل جامعه شناسی آثار بهرام بیضایی). نشریه هنرهای زیبا، (19)، 9458. راودراد، اعظم و فرشباف، ساحل. (1387). مرگ و جامعه (تحلیل آثار بهمن فرمان آرا از منظر جامعه شناسی سینما). فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال چهارم (12)، 5633. رفیعی، احمدرضا و شیرازی، علی اصغر. (1386). هنر دورۀ سلجوقی، پیوند هنر و علوم. نگره، سال سوم (5)، 119107. رفیعی، لیلا. (1378). سفال ایران از پیش از تاریخ تا عصر حاضر. چاپ اول. تهران. راوندی، مرتضی.(1357). تاریخ اجتماعی ایران. ج 3. چاپ اول. تهران، امیرکبیر. زرینکوب، عبد الحسین و همکاران. (1379). تاریخ ایران. ج 4. ترجمۀ حسن انوشه. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر. شکرپور، شهریار طاووسی، محمود و قوچانی، عبدالله (1392). بازتاب رهیافتهای فرهنگی و اجتماعی عصر ایلخانی بر کاشیهای زرینفام تختسلیمان، نامه هنرهای تجسمی و کاربردی دوفصلنامه علمیپژوهشی دانشگاه هنر، شماره 11، بهار و تابستان، صص: 6653. صدقی، ناصر. (1387). بررسی وضعیت تجارت "مسافره" در ایران عصر سلجوقی، مجله علمیپژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، (53)، 8059. غنیمه، عبدالرحیم (1377). تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی، ترجمه: نورالله کسایی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. فشاهی، مرتضی. (1354). تحولات فکری و اجتماعی در جامعۀ فئودالی ایران. چاپ اول. تهران، گوتنبرگ فوزی، یحیی و رمضانی، ملیحه. (1388). طبقۀ متوسط جدید و تأثیرات آن در تحولات سیاسی بعد از انقلاب اسلامی ایران. فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، سال پنجم (17)، 2811. فهروری، گزا. (1388). سفالگری جهان اسلام در موزۀ طارق رجب کویت. ترجمۀ مهناز شایسته فر. چاپ اول، تهران: موسسۀ مطالعات هنرهای اسلامی. قهاری گیگلو، مهناز و محمدزاده، مهدی. (1389). بررسی تطبیقی صور نجومی در نسخۀ صورالکواکب و آثار فلزی سده های پنجم تا هفتم هجری. نگره، (14)، 225. کاشانی، عبدالله ابوالقاسم.(1345). عرائس الجواهر و نفایس الاطایب. به کوشش ایرج افشار. چاپ اول. تهران: انجمن آثارملی. کوزر، لیوئیس. (1388). زندگی و اندیشۀ بزرگان جامعه شناسی. ترجمۀ محسن لاثی. چاپ پانزدهم. تهران: انتشارات علمی. کیانی، محمد یوسف وکریمی، فاطمه. (1364). هنرسفالگری دوره ی اسلامی ایران. چاپ اول. تهران: مرکز باستانشناسی ایران، مهاجر نیا، محسن.(1383). طبقۀ متوسط در ایران، نشریه زمانه، سال سوم (24)، 107-125. نیستانی، جواد و روح فر، زهره. (1389). ساخت لعاب زرین فام در ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات آرمانشهر. نیکخواه، هانیه و همکاران(1390). بازتاب شکل گیری دو پدیدۀ اجتماعی برسفالهای زرین فام دورۀ سلجوقیان(پیدایش طبقۀ متوسط و مردمی شدن هنر). پژوهش نامۀ انجمن تاریخ، (9)، 125107. واتسون، آلیور. (1390). سفال زرینفام ایرانی. ترجمۀ شکوه ذاکری. چاپ دوم. تهران: سروش. وارد، ریچل. (1384). فلزکاری اسلامی. ترجمۀ مهناز شایسته فر. چاپ اول. تهران: موسسۀ مطالعات هنر اسلامی. ویلسن آلن، جیمز. (1387). سفالگری اسلامی از آغاز دوران ایلخانی درموزۀ آشمولین آکسفورد. ترجمۀ مهناز شایسته فر. چاپ اول. تهران: موسسۀ مطالعات هنر اسلامی. ویلسن آلن، جیمز. (1383). سفالگری اسلامی. ترجمۀ مهناز شایسته فر. چاپ اول. تهران: موسسۀ مطالعات هنراسلامی. هجویری، علیبن عثمان (1383). کشفالمحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمود عابدی، تهران: انتشارات سروش. Allan J. W., (1973), “Abū’lQāsim’s Treatise on Ceramics,” Iran 11, pp. 111-20. Bahrami, M (1949), “A Master Potter of Kashan,” Transactions of the Oriental Ceramic Society, 1944-45, pp. 1-6, GurganFaiences, Cairo, 1949. Ettinghausen, R (1936), “Evidence for the Identification of Kashan Pottery,” ArsIslamica 3, 1936, pp. 44-70. Fe hérv.ri, G (2000),Ceramics of the Islamic World in the Tareq Rajab Museum, (I.B Tauris Publishers), London, New York. Porter, V (1995a), Islamic Ceramic, Oxford. (1995b), Islamic Tiles, Brooklyn, New York. Watson, O (1985), Persian Luster Ware, London, Boston. Berlin Museum of Islamic Art (www.museumsportalberlin.de). Victorian and Albert Museum of London (http://www.vam.ac.uk). Walters Art Museum (https://thewalters.org). Metropolitan Museum (www.metmuseum.com). Armitage Museum (www.hermitagemuseum.org) David W. Art Museum of the University of Waltham (https://cms.bsu.edu/web/museumofart). Georgian National Museum (http://museum.ge) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 3,155 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 5,327 |
||
