سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شاهد

موسوی, سید احمدرضا, جاویدی, مجتبی, خلیلی, علی. (1404). فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی. , 8(2), 91-122. doi: 10.22070/nic.2025.19781.1348
سید احمدرضا موسوی; مجتبی جاویدی; علی خلیلی. "فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی". , 8, 2, 1404, 91-122. doi: 10.22070/nic.2025.19781.1348
موسوی, سید احمدرضا, جاویدی, مجتبی, خلیلی, علی. (1404). 'فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی', , 8(2), pp. 91-122. doi: 10.22070/nic.2025.19781.1348
موسوی, سید احمدرضا, جاویدی, مجتبی, خلیلی, علی. فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی. , 1404; 8(2): 91-122. doi: 10.22070/nic.2025.19781.1348

فقه و تمدن‌سازی؛ از امتناع تا امکان بررسی مبانی و نتایج سه رویکرد کلان در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی

فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی
مقاله 5، دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16، مهر 1404، صفحه 91-122    اصل مقاله (613.38 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/nic.2025.19781.1348
نویسندگان
سید احمدرضا موسوی1؛ مجتبی جاویدی* 2؛ علی خلیلی3
1کارشناسی‌ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2دانشیار بخش علوم قرآن و فقه، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3استادیار گروه اندیشه و مطالعات فرهنگی، دانشکدۀ فرهنگی و اجتماعی، دانشگاه جامع امام حسین‌(ع)، تهران، ایران
چکیده
بحث تمدن‌سازی اسلامی ازجمله موضوعات مهم مطرح‌شده در مجامع علمی و دینی پس ‌از پیروزی انقلاب اسلامی است که با بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی وارد عرصۀ جدیدی شده است. پرسش اصلی این مقاله چیستی اقسام رویکردها در تبیین نسبت فقه با تمدن‌سازی و امکان‌سنجی نقش‌آفرینی فقه در ساحت تمدنی بر‌اساس آن است. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی صورت پذیرفته و روش‌ رویکردهای متفاوت در تبیین نسبت فقه و تمدن‌سازی اسلامی را واکاوی کرده است؛ از یک سو رویکرد فقه فردی قرار دارد که تمدن‌سازی را عرصۀ عقل جمعی می‌داند و نقش فقه را به تنظیم‌گری اخلاقی فرو‌می‌کاهد و از‌سوی‌دیگر رویکرد روشنفکری دینی است. دو روشنفکر اصلی که می‌توان آن‌ها را نمایندۀ سرشناس مخالفان ورود فقه به عرصۀ تمدن‌سازی دانست، عبدالکریم سروش و محمد مجتهدی شبستری هستند. این دو تحت‌تأثیر مبانی خود خصوصاً نظریۀ قبض و بسط تئوریک شریعت و هرمنوتیک، قائل به عدم‌ نقش‌آفرینی فقه در فرایند تمدن‌سازی هستند. در مقابل این دو نگاه، رویکرد فقه سرپرستی قرار دارد. محمدمهدی میرباقری نمونه‌ای از معتقدان به آن است که با توجه به مبانی خود چون دین حداکثری و فقه جامع، قائل به نقش‌آفرینی فقه در عرصۀ تمدن‌سازی است. براساس این رویکرد، فقه از ظرفیت و استعداد بسیاری برای نقش‌آفرینی در تمدن‌سازی برخوردار است. البته رسیدن به این مهم نیازمند تحول عمیقی در فقه و تفقه دینی است؛ تحولی که شمولیت فقه و تفقه را گسترش دهد و فقه را از سرپرستی نظام افعال مکلفین به سرپرستی جامعۀ در حال تغییر ارتقا دهد.
کلیدواژه‌ها
تمدن‌سازی؛ تمدن نوین اسلامی؛ فقه؛ فقه فردی؛ فقه سرپرستی؛ روشنفکری دینی
مراجع
  • قرآن کریم
  • آشوری، حسین، تاجیک، ابوالفضل، و محمدی، مهدی (1۴00). جایگاه فقه در تمدن‌سازی اسلامی از دیدگاه امام خمینی‌(ره)، دو فصلنامۀ علمی مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، 1‌(2)، ۱۱-۳۰. https://ensani.ir/fa/article/513637
  • بیگدلی، عطاءالله (139۶). تمدن‌شناسی (درآمدی بر ظهور و افول تمدن‌ها و وضعیت تمدنی انقلاب اسلامی)، تهران: انتشارات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(ع).
  • تساوایوکیچی، فوکو (1379). نظریۀ تمدن. ترجمۀ چنگیز پهلوان. تهران: گیو.
  • جان‌احمدی، فاطمه (139۵). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
  • جوهری، ابونصر اسماعیل‌بن‌حماد (1۴07ه.ق). الصحاح‌ تاج اللغه و صحاح العربیه. ویرایش چهارم. بیروت: دارالعلم للملایین.
  • خاتمی، سید‌احمد، دهقان، محمدحسن، و مقیسه، رضا (1۴01). نقش نرم‌افزاری ولایت فقیه و فقه حکومتی در ایجاد تمدن نوین اسلامی، گفتمان تمدنی انقلاب اسلامی، 2‌(3)‌، ۵۲-۷۳.
https://ensani.ir/fa/article/513653

  • حمیدی، مهدی (139۵). ضوابط و گسترۀ تغییر احکام در رویکرد حکومتی به فقه، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد در فقه و مبانی حقوق اسلامی. دانشگاه شیراز.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/۶/1370). بیانات در آغاز درس خارج فقه.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (30/11/1370). بیانات در جمع علما و مدرسان و فضلای حوزۀ علمیۀ قم در خجسته‌سالروز میلاد حضرت مهدی(عج).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (13/2/137۶). بیانات در دیدار با روحانیان و مبلّغان اعزامی در آستانۀ ماه محرّم‌الحرام.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (1۴/3/137۶). بیانات در اجتماع با‌شکوه زائران مرقد مطهر حضرت امام خمینی(ره).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/۴/1391). بیانات در محفل انس با قرآن اول رمضان المبارک ۱۴۳۳.
  • خامنه‌ای، سید‌علی (31/2/1393). بیانات در دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین(ع).
  • خامنه‌ای، سید‌علی (2/8/1۴00). بیانات در دیدار با میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام.
  • خسروپناه، عبدالحسین (1383). کلام جدید. ویرایش سوم. نسخۀ الکترونیکی. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزۀ علمیه.
  • خمینی، سید‌روح‌الله (1۴21ه.ق). البیع. ج2. ویرایش‌1. تهران: موسسۀ تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره).
  • دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. ج‌3. تهران: دانشگاه تهران.
  • راغب الاصفهانی، ابوالقاسم الحسین‌بن‌محمد (1۴12ه.ق). المفردات فی غریب القرآن. ویرایش‌1. بیروت: دارالقلم.
  • رجبی، علی‌اصغر (ویراستاران) (1398). تمدن نوین اسلامی، چالش‌ها و راهبردها. ویرایش‌1. قم: معارف.
  • سروش، عبدالکریم (138۵). بسط تجربۀ نبوی. ویرایش‌1. تهران: انتشارات صراط.
  • سروش، عبدالکریم (137۵). تحلیل مفهوم حکومت دینی. کیان، ۶‌(32)، 1-13.
https://ensani.ir/fa/article/22793

  • سروش، عبدالکریم (137۶). تفسیر متین متن. کیان، 7‌(38)، 1-9.
https://ensani.ir/fa/article/25171

  • سروش، عبدالکریم (1373). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریۀ تکامل معرفت دینی. ویرایش‌3. تهران: انتشارات صراط.
  • سروش، عبدالکریم (1370). قبض و بسط در میزان نقد و بحث. کیان، 1‌(2)، ۵-13.
https://ensani.ir/fa/article/20881

  • سروش، عبدالکریم، مجتهد شبستری، محمد، منتظری، حسینعلی، عدالت‌نژاد، سعید، و احمد، عابدینی (1382). اندر باب اجتهاد: دربارۀ کارآمدی فقه اسلامی در دنیای امروز. ویرایش‌1. تهران: انتشارات طرح نو.
  • سعدی، حسین‌علی (139۴). فقه و تمدن‌سازی (ولایت فقیه و مدینۀ انتظار)، فصلنامۀ مشرق موعود، س۹، ش3۴، ۲۳-۳۷‌. https://ensani.ir/fa/article/353244
  • شهید ثانی، زین‌العابدین‌بن‌علی (1۴1۶ق). تمهیدالقواعد. قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیۀ قم.
  • صدر، محمدباقر (137۴). روند آیندۀ اجتهاد. فقه اهل‌بیت، 1، 33-۴2.
https://ensani.ir/fa/article/74391

  • صدرالدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم (1383). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه. ج1. تهران: بنیاد حکمت اسلامی.
  • گروه نویسندگان، به کوشش سعید ضیائی‌فر (1391ب). درآمدی بر رویکرد حکومتی به فقه. چ۱. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (1379). ایمان و آزادی. ویرایش‌۵. تهران: طرح نو.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (1381). هرمنوتیک، کتاب و سنت. ویرایش‌۵. تهران: طرح نو.
  • مجتهد ‌شبستری، محمد (139۶). نقد بنیادهای فقه و کلام، منتشر‌شده در سایت ایشان به نشانی:
www.mohammadmojtahedshabestari.com

  • مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم. (1383). درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در علوم دینی (دفتر اول، مجموعه‌سخنرانی). قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
  • مشکانی سبزواری، عباسعلی و الویری، محسن. (1390). درآمدی بر سنجش ظرفیت‌های تمدن‌سازی فقه، فصلنامۀ تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س۱، ش3، ص‌۱۴۵-۱۸۲.
https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1195-fa.html

  • مشکانی سبزواری، عباس‌علی و سعادتی، ابوالفضل. (1392). فقه حکومتی، نرم‌افزار توسعۀ انقلاب اسلامی. نشریۀ مطالعات انقلاب اسلامی، س۱۰، ش32، ۹۷-۱۱۸.
https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1160-fa.html

  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (139۶). جستاری در مبانی نظری ولایت فقیه. ویرایش‌3. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1398). درآمدی بر رویکردهای فقه حکومتی. ویرایش2. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1399). حکمت حکومت. ج۲. ویرایش‌2. قم: تمدن نوین اسلامی.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1۴00). بینش تمدنی، منظومۀ اعتقادات اجتماعی. ویرایش‌۴. قم: کتاب فردا.
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1389). ولایت فقیه یا ولایت حکیم. ماهنامۀ سوره، ۴8‌(۴9)، 1۶9-17۵. https://ensani.ir/fa/article/240931
  • میرباقری، سید‌محمد‌مهدی (1397). سخنرانی در نشست هم‌اندیشی فقه حکومتی، 21مرداد‌1397.
  • میرمحمدی، سیدجمال‌الدین (1399). نقش فقه در تمدن‌سازی اسلامی. نشریۀ تمدن اسلامی و دین‌پژوهی، ۱۳۶-۱۵۲. https://ensani.ir/fa/article/460155
  • The Holy Quran
  • Al-Jawhari, I. H. (1987). Al-Sihah Taj al-Lughah wa Sihah al-Arabiyyah(4th ed.). Beirut: Dar al-Ilm lil-Malayin [In Persian].
  • Al-Raghib al-Isfahani, H. M. (1992). Al-Mufradat fi Gharib al-Quran. Beirut: Dar al-Qalam [In Persian].
  • Al-Shahid al-Thani, Z. A. (1995). Tamhid al-Qawa’id. Qom: Islamic Propagation Office [In Persian].
  • Ashouri, H., Tajik, A., & Mohammadi, M. (2021). The Position of Jurisprudence in Islamic Civilization-building from the Perspective of Imam Khomeini (RA). Biannual Scientific Journal of Political Studies of the New Islamic Civilization, 1(2), 11-30. https://ensani.ir/fa/article/513637
[In Persian].

  • Authors’ Group. (2012). An Introduction to the Governmental Approach to Jurisprudence. Qom: Islamic Sciences and Culture Academy [In Persian].
  • Bigdeli, A. (2017). Civilization Studies: An Introduction to the Rise and Fall of Civilizations and the Civilizational Status of the Islamic Revolution. Tehran: Basij Student Publications of Imam Sadiq University (AS)
[In Persian].

  • Dehkhoda, A. (1998). Dictionary(Vol. 3). Tehran: University of Tehran
[In Persian].

  • Hamidi, M. (2016). Standards and Scope of Changes in Rulings in the Governmental Approach to Jurisprudence (Master’s thesis). Shiraz University [In Persian].
  • Jana-Ahmadi, F. (2016). History of Islamic Culture and Civilization. Qom: Daftar Nashr-e Ma’arif [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1991, February 19). Speech at the gathering of scholars and teachers of Qom Seminary [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1991, September 22). Speech at the beginning of the advanced jurisprudence course [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1997, June 4). Speech at the gathering of pilgrims at Imam Khomeini’s shrine [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (1997, May 3). Speech at the meeting with clerics and preachers before Muharram [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2012, July 21). Speech at the Quranic gathering on the first night of Ramadan [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2014, May 22). Speech at Imam Hossein Officer University [In Persian].
  • Khamenei, S. A. (2021, October 24). Speech at the meeting with participants of the Islamic Unity Conference [In Persian].
  • Khatami, S. A., Dehghan, M. H., & Maghiseh, R. (2022). The Software Role of the Guardianship of the Jurist and Governmental Jurisprudence in the Formation of the New Islamic Civilization. Discourse of the Islamic Revolution Civilization, 2(3), 52-73. https://ensani.ir/fa/article/513653
[In Persian].

  • Khomeini, R. (2000). Al-Bay’(Vol. 2). Tehran: Imam Khomeini Institute
[In Persian].

  • Khosropanah, A. (2004). Modern Theology(3rd ed.). Qom: Center for Cultural Studies and Research of Hawza [In Persian].
  • Mashkani Sabzevari, A., & Alviri, M. (2011). An Introduction to Assessing the Civilization-building Capacities of Jurisprudence. Quarterly Journal of Islamic History, Culture, and Civilization, 1(3), 145-182.
https://tarikh.maaref.ac.ir/article-1-1195-fa.html [In Persian].

  • Mashkani Sabzevari, A., & Saadati, A. (2013). Governmental Jurisprudence: The Software for the Development of the Islamic Revolution. Journal of Islamic Revolution Studies, 10(32), 97-118.
https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1160-fa.html [In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2010). Guardianship of the Jurist or Guardianship of the Sage. Soureh Monthly, 48(49), 169-175.
https://ensani.ir/fa/article/240931 [In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2017). An Inquiry into the Theoretical Foundations of the Guardianship of the Jurist(3rd ed.). Qom: New Islamic Civilization
[In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2018). Speech at the governmental jurisprudence conference. August 12, 2018 [In Persian].
  • Mirbagheri, S. M. M. (2019). An Introduction to Approaches to Governmental Jurisprudence(2nd ed.). Qom: New Islamic Civilization
[In Persian].

  • Mirbagheri, S. M. M. (2020). Wisdom of Governance(2 vols., 2nd ed.). Qom: New Islamic Civilization [In Persian].
  • Mirbagheri, S. M. M. (2021). Civilizational Insight: The System of Social Beliefs(4th ed.). Qom: Ketab-e Farda [In Persian].
  • Mirmohammadi, S. J. (2020). The Role of Jurisprudence in Islamic Civilization-building. *Journal of Islamic Civilization and Religious Studies, 136-152*. https://ensani.ir/fa/article/460155 [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2000). Faith and Freedom(5th ed.). Tehran: Tarh-e No [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2002). Hermeneutics, the Book, and Tradition(5th ed.). Tehran: Tarh-e No [In Persian].
  • Mojtahed Shabestari, M. (2017). Critique of the Foundations of Jurisprudence and Theology. Retrieved from 
http://www.mohammadmojtahedshabestari.com  [In Persian].

  • Qom Seminary Management Center. (2004). An Introduction to Free-thinking and Theorizing in Religious Sciences. Qom: Qom Seminary Publications [In Persian].
  • Rajabi, A. A. (Ed.). (2019). New Islamic Civilization: Challenges and strategies. Qom: Ma’arif [In Persian].
  • Saadi, H. A. (2015). Jurisprudence and Civilization-building. *Mashreq-e Mow’ud Quarterly, 9*(34), 23-37. https://ensani.ir/fa/article/353244/
[In Persian].

  • Sadr al-Din Shirazi, M. I. (2004). Al-Hikma al-Muta’aliya fi al-Asfar al-Arba’a(Vol. 1). Tehran: Islamic Wisdom Foundation [In Persian].
  • Sadr, M. B. (1995). The Future of Ijtihad. *Fiqh Ahl al-Bayt, 1*, 33-42.
https://ensani.ir/fa/article/74391 [In Persian].

  • Soroush, A. (1991). Contraction and Expansion Under Critique. Kiyan, 1(2), 5-13. https://ensani.ir/fa/article/20881 [In Persian].
  • Soroush, A. (1994). Theoretical Contraction and Expansion of Sharia: A Theory of the Evolution of Religious Knowledge (3rd ed.). Tehran: Serat
[In Persian].

[In Persian].

  • Soroush, A. (1997). A Solid Interpretation of the Text. Kiyan, 7(38), 1-9. https://ensani.ir/fa/article/25171 [In Persian].
  • Soroush, A. (2006). The Expansion of Prophetic Experience. Tehran: Serat [In Persian].
  • Soroush, A., Mojtahed Shabestari, M., Montazeri, H., Edalatnejad, S., & Ahmadi, A. (2003). On Ijtihad: The Efficacy of Islamic Jurisprudence in the Modern World. Tehran: Tarh-e No [In Prseian].
  • Tsavayokichi, F. (2000). Theory of Civilization(C. Pahlavan, Trans.). Tehran: Giu. (Original work published in Japanese) [In Persian].
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 94
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 57