سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شاهد

محمدجعفری, رسول, قاسمی, مرتضی. (1404). رویکرد تمدنی امام رضا (ع) به تربیت. , 8(2), 123-148. doi: 10.22070/nic.2025.20084.1368
رسول محمدجعفری; مرتضی قاسمی. "رویکرد تمدنی امام رضا (ع) به تربیت". , 8, 2, 1404, 123-148. doi: 10.22070/nic.2025.20084.1368
محمدجعفری, رسول, قاسمی, مرتضی. (1404). 'رویکرد تمدنی امام رضا (ع) به تربیت', , 8(2), pp. 123-148. doi: 10.22070/nic.2025.20084.1368
محمدجعفری, رسول, قاسمی, مرتضی. رویکرد تمدنی امام رضا (ع) به تربیت. , 1404; 8(2): 123-148. doi: 10.22070/nic.2025.20084.1368

رویکرد تمدنی امام رضا (ع) به تربیت

فصلنامه مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی
مقاله 6، دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 16، مهر 1404، صفحه 123-148    اصل مقاله (526.57 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/nic.2025.20084.1368
نویسندگان
رسول محمدجعفری* 1؛ مرتضی قاسمی2
1دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
سیرۀ تربیتی امام رضا (ع) واجد ظرفیت‌های ژرف معرفتی، تربیتی و تمدنی است. بررسی این سیره در افق تمدن‌سازی اسلامی، امکان تحلیل نظام‌مند ارتباط دوسویۀ تربیت انسان و شکل‌گیری فرهنگ و تمدن را فراهم می‌سازد. هدف از این پژوهش، تبیین نقش و کارکرد تمدن‌ساز سیرۀ تربیتی امام رضا (ع) در بافت تاریخی دوران امامت‌شان و تحلیل تأثیر آن بر تمدن اسلامی است. تحقیق حاضر با روش توصیفی - تحلیلی از نوع تحلیل مفهومی و تحلیل اَسنادی صورت گرفت. با استفاده از روش مذکور، گزاره‌هایی که بر رویکرد امام رضا (ع) به تربیت تمدنی دلالت دارند، از جوامع حدیثی گوناگون جمع‌آوری گردید؛ سپس به تحلیل بسترها، مبانی تربیت تمدنی و روش‌های تربیت تمدنی در سیرۀ تربیتی امام (ع) پرداخته شد. بررسی سیرۀ تربیتی امام رضا (ع) نشان داد که بسترهایی چون دوران طلایی عصر امام رضا (ع)، پذیرش ولایت‌عهدی و چالش‌های تربیتی، هجرت تمدن‌ساز امام رضا (ع) به ایران، مناظره‌های علمی و بنیان‌گذاری عقلانیت دینی موجب شد تا سیرۀ تربیتی امام (ع) از سطح آموزش و تربیت فردی به مرحلۀ تمدن‌ساز ارتقا یابد. مبانی تربیت تمدنی در پنج محور بنیادین تحلیل شد: توحیدمحوری، برابری انسانی، نقش‌آفرینی انسان در تعیین سرنوشت، کرامت‌مداری انسان، عدالت تربیتی. روش‌های تربیتی با رویکرد تمدنی در سیرۀ امام رضا (ع) در حوزه‌های تربیت شناختی، تربیت عاطفی و تربیت رفتاری واکاوی شد.
کلیدواژه‌ها
امام رضا (ع)؛ تربیت تمدن‌ساز؛ زمینه‌های تاریخی و فرهنگی؛ مبانی تربیت تمدنی؛ روش‌های تربیتی
مراجع
  • قرآن کریم
  • ابن‌حجر، احمدبن‌علی (۱۳۹۰ ق). لسان المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • ابن‌شعبه حرانی، حسن‌بن‌علی (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل‌الرسول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  • ابوالحسن اشعری، علی‌بن‌اسماعیل‌ (۱۳۹۷ق). الإبانة عن أصول الدیانة. قاهره: دار الأنصار.
  • احمد، فتح‌الله (۱۴۱۵ق). معجم الفاظ الفقه الجعفری. بی‌جا: مطابع المدوخل الدمام.
  • احمدی، عبدالله‌بن‌سلمان (1416ق). المسائل و الرسائل المرویة عن الإمام أحمد بن حنبل فی العقیدة. ریاض: دار طیبه.
  • الهامی، داود (۱۳۷۵). سیرى در تاریخ تشیع. قم: مکتب اسلام.
  • بازرگان، عباس، سرمد، زهره، و حجازی، الهه (۱۳۷۶). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات آگاه.
  • بهشتی، سعید، و رشیدی، شیرین (۱۳۹۲). اصول تربیت عقلانی بر مبنای سخنان امام رضا(ع). پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۱(۱۸)، ۵۱-۶۷. https://sid.ir/paper/243398/fa
  • جان احمدی، فاطمه (1395). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: دفتر نشر معارف.
  • جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران. تهران: نشر علم.
  • جوادی آملی، عبدالله (1395). تسنیم. جلد 40، قم: اسرا.
  • جوادی آملی، عبدالله (1388). تسنیم. جلد 1، قم: اسرا.
  • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۴). حیات حقیقی انسان در قرآن. قم: اسرا.
  • جوادی آملی، عبدالله (1397). سروش هدایت. قم: اسرا.
  • جوادی آملی، عبدالله (1386)، فطرت در قرآن، قم: اسرا
  • حسینی، سیدمحمدعارف (1381). رویارویی تمدن اسلامی و مدرنیته: بررسی نظریات مختلف درمورد رویارویی تمدن اسلامی و تمدن غرب و راه‌کارهای بازسازی تمدن غرب، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
  • حر عاملی، محمدبن‌حسن (1414ق). وسائل الشیعه. بیروت: دار احیاء التراث.
  • حمیدی، سمیه، و مزدخواه، احسان (۱۴۰۱). تربیت سیاسی در سیرۀ امام رضا(ع)؛ الگویی برای بصیرت‌افزایی. فرهنگ رضوی، ۱۰(۳۸) (پیاپی ۳۸)، ۱۰۵-۱۳۷.
https://doi.org/10.22034/farzv.2021.286816.1652

  • حلوانى، حسین‌بن‌محمد (1408ق). نزهة الناظر و تنبیه الخاطر. قم: مدرسة الإمام المهدی‏ (عج)‏.
  • حِمیرى، عبدالله‌بن‌جعفر (1413ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل البیت (ع)‏.
  • خامنه‌ای، سیدعلی (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
  • خطیب بغدادی، احمدبن‌علی (۱۴۱۷ ق). تاریخ بغداد، دراسة وتحقیق: مصطفى عبد القادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  • ربانی گلپایگانی، علی (۱۳۷۱). قدریه در تاریخ کلام اسلامی. مجلۀ نور علم، ۱۰(۴۸)، ۸۵-۵۶. http://noo.rs/QjdVF
  • رضایی اصفهانی، محمدعلی (۱۳۸۴). درس‌نامۀ روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
  • رواسانی، شاپور (بی‌تا). نادرستی فرضیه‌های نژادی آریا، سامی و ترک. تهران: اطلاعات.
  • سبحانی، جعفر (بی‌تا). بحوث فی الملل و النحل. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  • سبحانی، جعفر (۱۴۱۲ق). الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیه.
  • شریعتمداری، علی (۱۳۹۰). روانشناسی تربیتی. تهران: امیرکبیر.
  • شریفی، عنایت (۱۴۰۰). سبک و سیره امام رضا (ع) در تربیت اخلاقی افراد جامعه. فرهنگ رضوی، ۹(۱) (پیاپی ۳۳)، ۲۰۳-۲۲۴. https://doi.org/10.22034/farzv.2021.234312.1536
  • شفایی، امان‌الله (۱۳۹۶). مطالعۀ عزیمت امام رضا(ع) به خراسان در چارچوب اصل هجرتِ تمدن‌ساز. فرهنگ رضوی، ۵(۲۰) (پیاپی ۲۰)، ۱۰۵-۱۳۰.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452560.1396.5.20.4.6

  • صدوق، محمدبن‌علی (1400ق). الامالی. بیروت: اعلمی.
  • صدوق، محمدبن‌علی (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
  • صدوق، محمدبن‌علی (1406ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دار الشریف الرضی للنشر.
  • صدوق، محمدبن‌علی (1378ق). عیون أخبار الرضا (ع). تهران: نشر جهان.
  • صدوق، محمدبن‌علی (1403ق‏). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  • صدوق، محمدبن‌علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
  • طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • طبرسى، فضل‌بن‌حسن (۱۳۹۰ق). إعلام الورى بأعلام الهدى. تهران: اسلامیه.
  • طبرسى، فضل‌بن‌حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان. تهران: دارالفکر.
  • عباس‌نژاد، محسن (۱۳۸۴). قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه.
  • علوی‌مهر، حسین (۱۳۸۴). آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
  • عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380ق). تفسیر العیّاشی. تهران: مطبعة علمیة.
  • قاسمی، مرتضی، محمدجعفری، رسول، و میرزامحمدی، محمدحسن (۱۴۰۱). بررسی اصول و روش‌های تربیت اخلاقی در روایات امام رضا(ع). فرهنگ رضوی، ۱۰(۴۰)، ۱۰۷-۱۳۶.
https://doi.org/10.22034/farzv.2022.325646.1732

  • قرشی، باقر شریف (۱۳۸۲). پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی بن موسی الرضا (ع)، مترجم: سید محمد صالحی. تهران: اسلامیه.
  • کاب، استن وود (1395). سهم اسلام در تمدن بشری، ترجمه: علی حسن‌نیا، تهران: شب‌افروز.
  • کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتاب الاسلامی.
  • محمودی، رضا (۱۳۸۷). مقدمات روش تحقیق. تهران: انتشارات بال.
  • مطهری، مرتضی (۱۳۸۰). آموزش و پرورش در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1362). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1372). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
  • مفید، محمدبن محمدبن نعمان (1414ق). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. بیروت: دارالمفید.
  • مقاتل بلخی، مقاتل‌بن‌سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث.
  • موسلی، مهدی، و جدی، حسین (۱۳۹۷). مؤلفه‌ها و روش‌های تربیتی در احادیث امام رضا (ع). بصیرت و تربیت اسلامی، ۱۵(۴۵)، ۳۲-۹. https://sid.ir/paper/515686/fa
  • نادری، عزت‌الله، و سیف نراقی، مریم (۱۳۸۹). روش‌های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی. تهران: انتشارات ارسباران.
  • هراتی، رابعه، محمودنیا، علیرضا، صالحی، اکبر، و کشاورز، سوسن (۱۴۰۰). تربیت فرزند در خانواده از منظر سیره امام رضا(ع). فرهنگ رضوی، ۹(۱) (پیاپی ۳۳)، ۱۰۵-۱۳۸.
https://doi.org/10.22034/farzv.2021.129234

  • یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب. (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی (ترجمه: محمدابراهیم آیتی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
References

  • The Holy Qur'an
  • ‘Ayyashi, M. (1960). Tafsir al- ‘Ayyashi. Tehran: Matba’ah-ye ‘
  • Abbasnejad, M. (2005). Qur’an, Ravan-shenasi va ‘Olum-e Tarbiyat. Mashhad: Bonyad-e Pazhohesh-haye Qur’ani-ye Howzeh va Daneshgah
[In persian].

  • Abul Hasan Ash’ari, A. (1977). Al-Ibanah ‘an Usul al-Diyanah. Cairo: Dar al-Ansar.
  • Ahmad, F. (1995). Mu’jam Alfaz al-Fiqh al-Ja’fari. N.p.: Matabi’ al-Madoukhal, Dammam.
  • Ahmadi, A. (1996). Al-Masa’il wa al-Rasa’il al-Marwiyyah ‘an al-Imam Ahmad ibn Hanbal fi al- ‘ Riyadh: Dar Taybah.
  • Alavi Mehr, H. (2005). Ashna’i ba Tarikh-e Tafsir va Mofasserin. Qom: Markaz-e Jahani-ye ‘Olum-e Islami [In persian].
  • Bazargan, A., Sarmad, Z., Hejazi, E. (1997). Ravash-haye Tahqiq dar
‘Olum-e Raftari. Tehran: Nashr-e Agah [In persian].

  • Beheshti, S., & Rashidi, Sh. (2013). Principles of Rational Education Based on the Sayings of Imam Reza (A.S.). Pazhohesh dar Masaa’el-e Ta’lim va Tarbiyat-e Islami, 21(18), 51- https://sid.ir/paper/243398/fa [In persian].
  • Elhami, D. (1996). Seyri dar Tarikh-e Tashayyo’. Qom: Maktab-e Islam
[In persian].

  • Ghasemi, M., Mohammadjafari, R., Mirzamahmadi, M. H. (2022). Examining the Principles and Methods of Moral Education in the Narrations of Imam Reza (A.S.). Farhang-e Razavi, 10(40), 107-
https://doi.org/10.22034/farzv.2022.325646.1732 [In persian].

  • Halwani, H. (1988). Nuzhat al-Nazer wa Tanbih al-Khater. Qom: Madrasat al-Imam al-Mahdi (AJ).
  • Hamidi, S., & Mazdokhah, A. (2022). Political Education in the Biography of Imam Reza (A.S.): A Model for Enhancing Insight. Farhang-e Razavi, 10(38), 105- https://doi.org/10.22034/farzv.2021.286816.1652
[In persian].

  • Herati, R., Mahmoudnia, A., Salehi, E., & Keshavarz, S. (2021). Child Rearing in the Family from the Perspective of Imam Reza's (A.S.) Biography. Farhang-e Razavi, 9(1), 105-
https://doi.org/10.22034/farzv.2021.129234 [In persian].

  • Himyari, A. (1992). Qurb al-Isnad. Qom: Mu’assasat Aal al-Bayt (A.S.).
  • Hosseini, S. (2002). Royaruyi-ye Tamaddon-e Eslami va Moderniteh. Qom: Markaz-e Jahani-ye ‘Olum-e Islami [In persian].
  • Hurr ‘Ameli, M. (1994). Wasaa’il al-Shi’ah. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath.
  • Ibn Hajar, A.(1970). Lisan al-Mizan. Beirut: Mu’assasat al-A’lamilil-Matboo’at.
  • Ibn Shu’bah Harani, H. (1984). Tuhaf al- ‘Uqul ‘an Aal al-Rasool. Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami.
  • Jafariyan, R. (2008). Tarikh-e Tashayyo’ dar Iran. Tehran: Nashr-e Elm
[In persian].

  • Jan Ahmadi, F. (2016). Tarikh-e Farhang va Tamaddon-e Eslami. Qom: Daftar-e Nashr-e Ma’aref [In persian].
  • Javadi Amoli, A. (2005). Hayat-e Haqiqi-ye Ensan dar Qur’an. Qom: Asra [In persian].
  • Javadi Amoli, A. (2007). Fetrat dar Qur’an. Qom: Asra [In persian].
  • Javadi Amoli, A. (2009). Tafsir-e Tasnim, Vol. 1. Qom: Asra [In persian].
  • Javadi Amoli, A. (2016). Tafsir-e Tasnim, Vol. 40. Qom: Asra [In persian].
  • Javadi Amoli, A. (2018). Sorush-e Hedayat. Qom: Asra [In persian].
  • Kaab, E. (2016). Sahm-e Islam dar Tamaddon-e Bashari, Translated by Ali Hassannia. Tehran: Shab-afrouz [In persian].
  • Khamenei, S. A. (2018). Bayanieh-ye Gham-e Dovvom-e Enqelab-e Islami. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ma’aref-e Enqelab [In persian].
  • Khatib Baghdadi, A. (1996). Tarikh Baghdad, Study and Research by Mustafa Abd al-Qadir ‘Ata. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
  • Kulayni, M. (1987). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kitab al-Islami.
  • Mahmoudi, R. (2008). Moghaddamat-e Ravash-e Tahqiq. Tehran: Nashr-e Baal [In persian].
  • Maqatel Balkhi, M. (2002). Tafsir Maqatel ibn Sulayman. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath.
  • Mofid, M. (1994). Al-Irshad fi Ma’rifat Hujaj Allah ‘ala al-‘Ibad. Beirut: Dar al-Mofid.
  • Mosalli, M., & Jadi, H. (2018). Components and Educational Methods in the Hadiths of Imam Reza (A.S.). Basirat va Tarbiyat-e Islami, 15(45), 9-
https://sid.ir/paper/515686/fa [In persian].

  • Motahhari, M. (1983). Ta’lim va Tarbiyat dar Islam. Tehran: Sadra [In persian].
  • Motahhari, M. (1993). Majmu’eh A’thar. Tehran: Sadra [In persian].
  • Motahhari, M. (2001). Amuzesh va Parvaresh dar Islam. Tehran: Sadra
[In persian].

  • Naderi, A. (2010). Ravash-haye Tahqiq va Cheguneghi-ye Arzeshiabi-ye Aan dar ‘Olum-e Ensani. Tehran: Arasbaran [In persian].
  • Qureshi, B. Sh. (2003). Pazhoheshi Daghigh dar Zendegani-ye Imam Ali ibn Musa al-Reza (A.S.), trans. Seyyed Mohammad Salehi. Tehran: Islamiyyah [In persian].
  • Rabbani Golpayegani, A. (1992). Qadariyya in the History of Islamic Theology. Noor-e Elm, 10(48), 56- http://noo.rs/QjdVF [In persian].
  • Ravasani, Sh. (n.d.). Nadorosti-ye Farziyeh-haye Nezhaadi-ye Arya, Sami va Turk. Tehran: Ettela’at [In persian].
  • Rezaei Esfahani, M. (2005). Darsnameh-ye Ravash-ha va Gerayesh-ha-ye Tafsiri-ye Qur’an. Qom: Markaz-e Jahani-ye ‘Olum-e Islami [In persian].
  • Saduq, M. (1959). ‘Uyun Akhbar al-Ridha (A.S.). Tehran: Nashr-e Jahan.
  • Saduq, M. (1978). Al-Tawhid. Qom: Jame’eh-ye Modarresin.
  • Saduq, M. (1980). Al-Amali. Beirut: A’lami.
  • Saduq, M. (1983). Ma’ani al-Akhbar. Qom: Daftar-e Nashr-e Islami.
  • Saduq, M. (1986). Thawab al-A’maal wa ‘Iqab al-A’maal. Qom: Dar al-Sharif al-Radhi.
  • Saduq, M. (1992). Man La Yahduruh al-Faqih. Qom: Daftar-e Nashr-e Islami.
  • Shafa’i, A. (2017). Study of Imam Reza's (A.S.) Journey to Khorasan within the Framework of the Principle of Civilization-Building Migration. Farhang-e Razavi, 5(20), 105-
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452560.1396.5.20.4.6 [In persian].

  • Shari’atmadari, A. (2011). Ravanshenasi-ye Tarbiyat. Tehran: Amir Kabir [In persian].
  • Sharifi, A. (2021). The Style and Biography of Imam Reza (A.S.) in the Moral Education of Society Members. Farhang-e Razavi, 9(1), 203-
https://doi.org/10.22034/farzv.2021.234312.1536 [In persian].

  • Sobhani, J. (1991). Al-Ilahiyyat ‘ala Huda al-Kitab wa al-Sunnah wa al- ‘Aql. Qom: Al-Markaz al- ‘Alami lil-Dirasat al-Islamiyyah.
  • Sobhani, J. (n.d.). Buhooth fi al-Milal wa al-Nihal. Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami.
  • Tabarsi, F (1993). Majma’al-Bayan. Tehran: Dar al-Fikr.
  • Tabarsi, F. (1970). I’lam al-Wara bi A’lam al-Huda. Tehran: Islamiyyah.
  • Tabataba’i, M. (1970). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Mu’assasat al-A’lami lil-Matboo’at.
  • Ya’qubi, A. (1992). Tarikh-e Ya’qubi, Translated by M. Ayat. Ayati. Tehran: Entesharat-e ‘Elmi va Farhangi [In persian].
آمار
تعداد مشاهده مقاله: 456
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 70