تحلیل دیوارنگاری خانة مشیرالملک اصفهان از دورة قاجار تا معاصر، بر اساس رویکرد بازتاب | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 76، دی 1404، صفحه 78-103 اصل مقاله (3.38 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2024.19406.3409 | ||
| نویسندگان | ||
| فاطمه باقری زاده* 1؛ علیرضا خواجه احمد عطاری2 | ||
| 1دانشجوی دکتری هنر اسلامی، دانشکده صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| 2دانشیار دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: یکی از عوامل مهم در زیباییشناسی آثار معماری، تزیینات و نقوش آنها است. دورة قاجار از اعصار تأثیرگذار در تحول هنر و معماری ایران، بهویژه در قالب نقاشیهای دیواری به شمار میرود. از مشخصههای بارز این دوره، ارتباط با غرب و الگوبرداری از فرهنگ و هنر اروپایی است. هنر دیوارنگاری قاجار در بناهای مختلف، ازجمله خانهها نیز نمود آشکاری دارد. در این میان، خانة مشیرالملک اصفهان یکی از آثار ارزشمند معماری ایرانی-اسلامی دورة قاجار، از منظر تزیینات بهویژه نقاشی و دیوارنگاری، اهمیت ویژهای دارد. در تالارهای شاهنشین، آینه و حوضخانه این بنا، نگارههای شاخص و متنوعی وجود دارد که تلفیقی از مفاهیم و مضامین ایرانی، غربی، روسی و اسلامی است. مسئله اصلی پژوهش، شناخت چگونگی تأثیر نفوذ هنر غرب و نیز بازتاب عقاید، دیدگاه و جایگاه اجتماعی-سیاسی ساکنان خانه مشیرالملک بر نقوش و دیوارنگاری این بنا در دورههای مختلف تاریخی است. اهداف و سؤالها: هدف پژوهش حاضر، بررسی، دستهبندی و ریشهیابی مضامین نقوش دیوارنگاری خانة مشیرالملک و شناسایی و تحلیل محتوای نقوش ایرانی، غربی و اسلامی در آن، بر اساس رویکرد بازتاب است. سؤالهای پژوهش عبارتاند از: 1. نقوش موجود در خانة مشیرالملک دارای چه مضامینی هستند؟ 2. رابطة متقابل مضامین دیوارنگاری با دیدگاهها، عقاید و جایگاه اجتماعی - سیاسی صاحبان خانه چگونه است؟ 3. بازتاب تحولات اجتماعی، سیاسی و تاریخی بر دیوارنگارههای خانة مشیرالملک چگونه است؟ روشها: روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر رویکرد بازتاب است. گردآوری اطلاعات به شیوة کتابخانهای و اسنادی انجام شده و تصاویر مربوط به دیوارنگاریها نیز بهصورت میدانی ثبت شده است. یافتهها و نتایج: نتایج پژوهش نشان میدهد که در خانة مشیرالملک، طی دورههای مختلف تاریخی (از قاجار تا معاصر) افرادی با جایگاههای اجتماعی و سیاسی متفاوت و با عقاید گوناگون زندگی کردهاند. در هر دوره، دیوارنگاریهای خانه متناسب با ایدئولوژی[i] و سلیقه مالک، دستخوش تغییر شده است. به همین دلیل، انتخاب مضامین دیوارنگارهها بازتابی از موقعیت اجتماعی، ملیتی، فرهنگی و مذهبی مالکان بوده و نمود تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه در آنها بهوضوح مشاهده میشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دیوارنگاری؛ هنر قاجار؛ هنر غربی؛ بازتاب؛ خانة مشیرالملک؛ اصفهان | ||
| مراجع | ||
|
آژند، ی. (۱۳۸۵). دیوارنگاری در دوره قاجار. مطالعات هنرهای تجسمی، ۲۵، ۴۱-۳۴. http://noo.rs/ipJwQ
افشارمهاجر، ک (1384). هنرمند ایرانی و مدرنیسم. دانشگاه هنر ایران. https://ketab.ir/Book/7E56573A-D8BF-438A-8086-61D230578EB9
افشارمهاجر، ک.، و کریمیعواطفی، ط.. (1400). تحلیل محتوای نقاشیهای دیواری در خانههای قاجاری تبریز. نگارینه هنر اسلامی، 8(22)، 13۰-1۵۳. https://doi.org/10.22077/nia.2022.4729.1541
الکساندر، و. د. (١٣93). جامعهشناسی هنرها: شرحی بر اشکال زیبا و مردمپسند هنر (الف. راودراد، مترجم). فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. https://www.iranketab.ir/book/53993-sociology-of-the-arts
الهی، د.، مشفقی، آ.، و علیزاده خیاط، ن. (1399). بازتاب رمانتیسم در شعر لنگرودی و انعکاس آن در نقاشی قاجار. مطالعات هنر اسلامی، 16(38)، 48-60. https://doi.org/10.22034/ias.2020.213921.1124
ترکاشوند، ن. (1388). اثر هنری و رویکرد بازتاب در جامعهشناسی. هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 40، ۲۵-۳۲. http://noo.rs/1EMX0
تورنتن، ل. (1374). تصاویری از ایران: سفر کلنل ف. کلمباری به دربار شاه ایران ۱۲۴۹ تا ۱۲۶۵ هجری قمری (م. نوایی، مترجم؛ ع. بلوکباشی، مقدمه نویس). دفتر پژوهشهای فرهنگی. https://ketabnak.com/book/114713
حاجی قاسمی، ک. (1377). گنجنامه خانههای اصفهان. سازمان میراث فرهنگی کشور. https://www.gisoom.com/book/11639083
حافظ، ش. م. (1372). دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی (ع. دهخدا، مترجم). پیام عدالت. https://www.30book.com/book/1574 (نسخه اصلی منتشرشده در قرن هشتم ه. ق.)
حریری، آ.، بهنام، پ.، و قاسمیسیچانی، م. (۱۴۰۰). واکاوی وجوه فرهنگی با بنیانهای مراسم مذهبی در میراث مسکونی صفوی تا پهلوی اول با تأکید بر خانههای تاریخی مسلمانان اصفهان. مرمت و معماری ایران، 11(26)، 1-17. https://mmi.aui.ac.ir/article-1-785-fa.html
حسینی، م. (1382). بازتاب ایدئولوژی در نمایشنامه. کتاب صحنه، 4-5، 8۱-8۵. http://noo.rs/E7zAU
حیدر، ح.، الستی، الف.، و بلخاریقهی، ح. (1402). تحلیل بوردیویی ارتباط فرهنگ با فضاهای شهری و معماری در سینمای اصغر فرهادی (موردمطالعه: فیلم قهرمان). جامعهشناسی فرهنگ و هنر، 4(17)، ۱۷-۳۰. https://doi.org/10.22034/scart.2023.62847
خزاعی، ف.، صافی زاده، م.، افهمی، ر.، و سنوسیحسن، الف. (1398). تأثیرپذیری تزیینات معماری کرمان از فرهنگ ایرانی، هندی و چینی از عهد صفویه تا دوران معاصر. باغ نظر، 16(72)، 65-80. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.87494
راودراد، الف. (1382). جامعهشناسی هنر و ادبیات. دانشگاه تهران. https://press.ut.ac.ir/book_558.html
راودراد، الف. (١٣٨٦). جامعهشناسی اثر هنری. پژوهشنامه فرهنگستان هنر، ٢، ۶۶ -۹۱. http://noo.rs/GUhyp
رجایی، ع. (1384). تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ضلالسلطان (از نگاه روزنامه فرهنگ اصفهان). دانشگاه اصفهان. https://books.google.com/books/Zalalsoltan
رحمانی، غ.، و حسینی، م. (1399). جامعهشناسی تاریخی دیوارنگارههای درباری دوره قاجار. مطالعات باستانشناسی پارسه، 4(11)، 205-217. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.4.11.205
زنگی، ب.، آیتاللهی، ح.، و فهیمیفر، الف. (1391). بررسی موقعیت اجتماعی نقاشی دیواری پس از انقلاب در ایران (با رویکرد جامعهشناسی پییر بوردیو). نگره، 7(24)، 84-101. https://negareh.shahed.ac.ir/article_91.html
سجادی باغبادرانی، س.، خواجهاحمدعطاری، ع.، آشوری، م.، و خدامی، ع. (1400). مطالعه تحولات سیاسی و فرهنگی دوره شاهتهماسب صفوی و تأثیر آن در نقاشی این دوره با توجه به نظریه بازتاب. نگره، 16(58)، ۸۹-۱۰۳. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.4597.2258
سجودی، ف.، و قاضیمرادی، ب. (۱۳۹۱). تأثیر گفتمان مشروطیت بر هنجارهای تصویری دوره قاجار. جامعهشناسی هنر و ادبیات، ۴(۱)، ۱۲۲-۹۳. https://doi.org/10.22059/jsal.2012.29536
سیدآبادی، س.، رهبر، الف.، و معینالدینی، م. (١٣٩٩). تحلیل نقوش اسکناسهای ایران پس از انقلاب اسلامی بر اساس رویکرد بازتاب در جامعهشناسی هنر. جامعهشناسی هنر و ادبیات، 1(23)، ۱۲۸-۱۵۵. https://doi.org/10.22059/jsal.2020.78615
شیروانلو، ف. (1355). گستره و محدوده جامعهشناسی هنر و ادبیات. توس. https://www.iketab.com/Shirvanlou
فلور، و. م. (1395). نقاشی دیواری در دورهی قاجار: نقاشیهای دیواری و گونههای دیگر دیوارنگاری در ایران قاجار (ع. بهارلو، مترجم). پیکره. https://literaturelib.com/books/2261 (نسخه اصلی منتشرشده در ۲۰۰۵).
فلور، و. م.، چلکووسکی، پ.، و اختیار، م. (1381). نقاشی و نقاشان در دوره قاجار (ی. آژند، مترجم). نشر ایل شاهسون بغدادی. http://www.lib.ir/bookFloor
قزلسفلی، م. (١٣٨٨). زیباییشناسی و سیاست: بازتاب سیاست در رویکرد رئالیستی به هنر. پژوهشنامه علوم سیاسی، ۵(۱)، ١۶٧-١۹٧. https://www.ipsajournal.ir/article_111.html
علوینژاد، س. م.، نادعلیان، الف.، کفشچیانمقدم، الف.، و شیرازی، ع. (1389). مطالعه تطبیقی در کاربرد دو اصطلاح تزیینات معماری و دیوارنگاری در منابع هنر اسلامی. نگره، 5(15)، 5-18. http://noo.rs/7KDQK
کبیری، ف.، زمانی، ب.، خواجه احمدعطاری، ع.، و صالحینیا، م. (1397). بافتگردانی و متنگردانی در دیوارنگارههای جداره ایستگاه مترو تئاتر شهر تهران. مبانی نظری هنرهای تجسمی، ۳(۲)، 69-84. https://doi.org/10.22051/jtpva.2019.24548.1025
لاری، م. (1397). خوانش بینامتنی و تقابلهای دوتایی در نقاشی دیواری قصر سردار ماکویی (سفره ایرانی و فرنگی). مطالعات هنر اسلامی، 14(32)، 41-54. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_91565.html
محسنیانراد، م. (1387). ایران در چهار کهکشان ارتباطی: سیر تحول تاریخ تحول ارتباطات در ایران، از آغاز تا امروز (ج. ۲). سروش. https://www.goodreads.com/book/show/7688880
مؤمنی، ک.، عطاریان، ک.، و قدردان قراملکی، ر. (1394). بررسی تزیینات خانههای قاجاری شهر قم (مطالعه موردی: خانه شاکری قم). نگارینه هنر اسلامی، 2(۷-۸)، ۱۲۸-1۴۲. https://doi.org/10.22077/nia.2015.656
میرزایی، ع.، و باقریزاده، ف. (1402). بازتاب تصاویر زنان در قالیهای تصویری دوره قاجار. نگره، 18(65)، 1۱۱-1۲۹. https://doi.org/10.22070/negareh.2021.14637.2791
نایفی، ص.، جوانی، الف.، و مریدی، م. (1397). حاکمیت بر رعایا: بازتاب ایدئولوژی صفویان در نقاشیهای مرد سوار بر اسب و فیل ترکیبی (پیکره در پیکره). تاریخ و تمدن اسلامی، 14(2)، 121-158. https://sanad.iau.ir/Journal/jhcin/Article/788095
ولف، ج. (1367). تولید اجتماعی هنر (ن. توکلی، مترجم). نشر مرکز. https://nosabooks.com/webui/book.aspx?simorgh=1&marckey=1393495&marckind=3 (نسخه اصلی منتشرشده در ۱۹۸۱).
جهانبخش، م. (عکاس). (۱۴۰۲، ۱۵ مرداد). خانه مشیرالملک. باشگاه خبرنگاران جوان، کد خبر ۸۵۱۳۳۶۰. بازیابی شده در ۲۰ شهریور، ۱۴۰۳، از https://www.yjc.ir/fa/news/8513360
رسانه جهانِ معماری. (۱۴۰۴، ۲ مهر). گنجینهای قاجاری در اصفهان که پس از سالها بیتوجهی دوباره احیا شد: خانه مشیرالملک پذیرای گردشگران شد. جهانِ معماری. بازیابی شده در ۴ مهر، ۱۴۰۴، از https://www.jahanememari.ir/49185
صفایی، آ.، و میرزا ابوالقاسمی، م. (۱۳۹۸). تزیینات معماری در حوضخانۀ خانۀ دُخانچی شیراز. نگارینه هنر اسلامی، 6(17)، 87-94. https://doi.org/10.22077/nia.2019.2638.1235
نکویی مهر، ف.، سلطانزاده، ح.، و میرشاهزاده، ش. (۱۴۰۱). مطالعه تطبیقی نقوش غربی و نقوش ایرانی عمارتهای دوره قاجار مورد پژوهی: عمارت باغ عفیفآباد شیراز. مطالعات هنر اسلامی، 19(48), 692-714. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_144581.html
Afsharmohajer, K. (2005). The Iranian Artist and Modernism. University of Art of Iran. https://ketab.ir/Book/7E56573A-D8BF-438A-8086-61D230578EB9 [In Persian].
Afsharmohajer, K., & Karimi Avatefi, T. (2022). Content analysis of murals in Qajar houses of Tabriz. Negarineh Islamic Art, 8(22), 130-153. https://doi.org/10.22077/nia.2022.4729.1541 [In Persian].
Azḥand, Y. (2006). Mural painting in the Qajar period. Studies in Visual Arts, 25, 34–41. http://noo.rs/ipJwQ [In Persian].
Tarkāshavand, N. (2009). Artwork and the reflection approach in sociology. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 40, 25–32. http://noo.rs/1EMX0 [In Persian].
Haji Qasemi, K. (1998). The Architectural Treasury of Isfahan Houses. Iran Cultural Heritage Organization. https://www.gisoom.com/book/11639083 [In Persian].
Hafez, S. M. (1993). Dīvān‑e Khwājah Shams al‑Dīn Muhammad Hafez‑e Shirazi [The Divan of Khwaja Shams al‑Din Muhammad Hafez Shirazi] (A. Dehkhoda, Trans.). Payam‑e Edalat. https://www.30book.com/book/1574 (Original work published ca. 14th century) [In Persian].
Hosseini, M. (2003). Reflection of ideology in drama. Ketab‑e Sahneh, 4–5, 81–85. http://noo.rs/E7zAU [In Persian].
Raudrad, A. (2003). Sociology of Art and Literature. University of Tehran. https://press.ut.ac.ir/book_558.html [In Persian].
Raudrad, A. (2007). Sociology of the work of art. Pajuheshnameh-ye Farhangestan-e Honar [Journal of the Academy of Arts], 2, 66–91. http://noo.rs/GUhyp [In Persian].
Rajai, A. (2005). The Social History of Isfahan During the Era of Zell‑al‑Soltan (From the Viewpoint of the Farhang‑e Esfahan Newspaper). University of Isfahan. https://books.google.com/books/Zalalsoltan [In Persian].
Rahmani, G., & Hosseini, M. (2020). Historical sociology of qajar royal wall paintings. Parseh Journal of Archaeological Studies [Motaleat-e Bastanshenasi-e Parseh], 4(11), 205-217. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.4.11.205 [In Persian].
Zangi, B., Ayatolahi, H., & Fahimifar, A. (2012). The analysis of social position of post revolution wall painting art in Iran (Based on Pierre Bourdieu Sociology). Negareh Journal, 7(24), 85-101. https://negareh.shahed.ac.ir/article_91.html?lang=en [In Persian].
Sajadi Baghbadorani, S., Khaje Ahmad Attari, A., Ashouri, M. T., & Khoddamy, A. (2021). Study of political and cultural developments during the reign of the Safavid Shah Tahmasb and its effect on painting of this period according to reflection theory. Negareh Journal, 16(58), 89-103. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.4597.2258 [In Persian].
Sojoodi, F., & Ghazimoradi, B. (2012). A study on constitutionalism discourse and visual norms in Qajar era. Sociology of Art and Literature, 4(1), 93-122. https://doi.org/10.22059/jsal.2012.29536 [In Persian].
Seyedabady, S., Rahbar, I., & Moeinadini, M. (2020). An analysis of banknote motifs of Iran after the Islamic Revolution according to reflection approach in sociology of the art. Sociology of Art and Literature, 12(1), 128-155. https://doi.org/10.22059/jsal.2020.78615 [In Persian].
Shirvanlou, F. (1976). The Scope and Limits of the Sociology of Art and Literature. Toos. https://www.iketab.com/Shirvanlou [In Persian].
Floor, W. M. (2016). Wall Paintings and other Figurative Mural Art in Qajar Iran (A. Baharloo, Trans.). Peykareh. https://literaturelib.com/books/2261 (Original work published 2005) [In Persian].
Floor, W. M., Chelkowski, P. J., & Ekhtiar, M. (2002). Painting and Painters in the Qajar Period (Y. Azhang, Trans.). Nashr-e Il-e Shahsavan-e Baghdadi. http://www.lib.ir/bookFloor [In Persian].
Qezelsafli, M. (2010). Aesthetics and politics: The reflection of politics in the realist approach to art. Pazhuheshnameh-ye Olum-e Siasi [Political Science Research Journal], 5(1), 167–197. https://www.ipsajournal.ir/article_111.html [In Persian].
Alavi-Nejad, S. M., Nadalian, A., Kafshchian-Moghaddam, A., & Shirazi, A. (2010). A comparative study on the use of the two terms architectural ornamentation and mural painting in Islamic art sources. Negareh Journal, 5(15), 5–18. http://noo.rs/7KDQK [In Persian].
Kabiri, F., Zamani, B., Khajeh Ahmad Attar, A., & SalehiNia, M. (2019). Decontextualization and detextualization on the murals of the wall of the City Theater Metro Station in Tehran. Theoretical Principles of Visual Arts, 3(2), 69-84. https://doi.org/10.22051/jtpva.2019.24548.1025 [In Persian].
Lari, M. (2018). An Intertextual Survey on Dual Oppositions in the Maqouee Palace Mural (Iranian and European Sofreh). Islamic Art Studies, 14(32), 41-54. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_91565.html?lang=en [In Persian].
Mohsenian-Rad, M. (2008). Iran in Four Communication Galaxies: The Evolution of Communication History in Iran from the Beginning to Today (Vol. 2). Soroush. https://www.goodreads.com/book/show/7688880 [In Persian].
Mirzaei, A., & Bagherizadeh, F. (2023). Reflection of women’s portraits in pictorial carpets of Qajar era. Negareh Journal, 18(65), 111-129. https://doi.org/10.22070/negareh.2021.14637.2791 [In Persian].
Momeni, K., Attarian, K., & Ghadrdan Gharamaleki, R. (2015). Review of decoration works in residential houses of Qajar era in Qom city (Case Study: Shakeri House – Qom). Negarineh Islamic Art, 2(7-8), 128-142. https://doi.org/10.22077/nia.2015.656 [In Persian].
Nayefi, S., Javani, A, & Moridi, M. R. (2019). Sovereignty over the ra’āyā: Reflection of Safavid ideology in Man on a Composite Horse and Elephant Paintings. The Journal of Islamic History and Civilisation, 14(2), 121-158. https://doi.org/10.30495/jhcin.2019.13927 [In Persian].
Wolff, J. (1988). The Social Production of Art (N. Tavakoli, Trans.). Nashr Markaz. https://nosabooks.com/webui/book.aspx?simorgh=1&marckey=1393495&marckind=3 (Original work published 1981) [In Persian].
Alexander, V. D. (2014). Sociology of the Arts: Exploring Fine and Popular Forms (A. Rāvdorād, Trans.). Academy of Arts of the Islamic Republic of Iran. https://www.iranketab.ir/book/53993-sociology-of-the-arts [In Persian].
Elahi, D., Moshafeghi, A., & Alizadeh Khayyat, N. (2020). The reflection of romanticism in poetry of Langroudi and its Reflection in Qajar painting. Islamic Art Studies, 16(38), 48-60. https://doi.org/10.22034/ias.2020.213921.1124 [In Persian].
Thornton, L. (1995). Images of Iran: The Journey of Colonel F. Colombari to the Court of the Shah of Iran, 1249–1265 AH (M. Noaei, Trans.; A. Bolukbashi, Intro.). Cultural Research Bureau. https://ketabnak.com/book/114713 [In Persian].
Khozaee, F., Safizadeh, M., Afhami, R., & Sanusi Hassan, A. (2019). Revising the influence of Persian, Indian and Chinese motifs on the architectural decorations of Kerman from the Safavid time to present. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 16(72), 65-80. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.87494 [In Persian].
Hariri, A., Pedram, B., & Ghasemi Sichani, M. (2021). Investigating cultural aspects with the foundations of religious ceremonies in residential heritage with an emphasis on on the historic houses of the muslims in Esfahan. Maremat & Me’mari‑e Iran [Restoration and Architecture of Iran], 11(26), 1-17. https://mmi.aui.ac.ir/article-1-785-fa.html [In Persian].
Heydari, H., Alasti, A., & Bolkhari Ghahi, H. (2023). Bourdieusian analysis of the representation of culture and urban spaces in Farhadi’s cinema (Case study: A Hero movie). Sociology of Culture and Art, 5(4), 17-30. https://doi.org/10.22034/scart.2023.62847 [In Persian].
Jahan-e Memari News Media. (2025, September 24). A Qajar Treasure in Isfahan Revived After Years of Neglect: The Moshir Al-Molk House Welcomes Tourists. Jahan-e Memari. Retrived September 26, 2025, from https://www.jahanememari.ir/49185 [In Persian].
Jahangirbakhsh, M. (Photographer). (2023, August 6). The Mushir al-Molk House. Young Journalists Club. https://www.yjc.ir/fa/news/8513360 [In Persian].
Alamy. (n.d.). Tsar Nicholas Family Stock Photos and Images. Alamy. Retrieved November 30, 2024, from https://www.alamy.com/stock-photo/tsar-nicholas-family.html
Safaei, A., & Mirzaabolghasemi, M. S. (2019). Architectural decorations in Dokhanchi House’s Pond room (Hoazkhane) in Shiraz. Negarineh Islamic Art, 6(17), 87-94. https://doi.org/10.22077/nia.2019.2638.1235 [In Persian].
Nekooeimehr, F. , Soltanzadeh, H., & Mirshahzadeh, S. (2023). Comparative study of Western and Iranian motifs of Qajar mansions case study: Afifabad Garden Mansion in Shiraz. Islamic Art Studies, 19(48), 692-714. https://www.sysislamicartjournal.ir/article_144581.html?lang=en [In Persian]. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,991 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 545 |
||
