دگردیسی نظامهای نشانهای در مکتب نگارگری تبریز صفوی | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 74، تیر 1404، صفحه 93-109 اصل مقاله (1.48 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2024.17701.3221 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدعلی خواجه فرد* 1؛ زینب صابر2؛ زرین تاج واردی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده پژوهشهای عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران. | ||
| 2دانشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران. | ||
| 3استاد تمام گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| در مکتب نگارگری تبریز صفوی، همچون مکاتب پیشین، متون مختلف ادبی نظیر شاهنامة فردوسی، خمسه نظامی، جمال و جلال آصفی و دیوان حافظ کتابآرایی شدهاند. توجه به این متون در فرایند توصیف، تفسیر، داوری و فهم آثار این مکتب، ضروری است. مفهوم دگردیسی یا ترجمه بینانشانهای که به معنای برگردان نشانههای کلامی بهوسیله نشانههای نظامهای نشانهای غیرکلامی است، میتواند در مطالعه رابطة متون ادبی و نگارههای مکتب تبریز صفوی، راهگشا باشد. هدف این پژوهش شناخت دقیق و روشمند فرایند تبدیل متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز صفوی مبتنی بر مفهوم دگردیسی و نیز شناسایی عوامل اثرگذار بر این فرایند است. سؤالهای این پژوهش عبارتاند از: 1. فرایند دگردیسی یا ترجمه بینانشانهای از متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز صفوی چه سازوکارهایی دارد؟ 2. عوامل مؤثر بر این فرایند کداماند؟ روش تحقیق این پژوهش بنیادی – نظری و به شیوة توصیفی – تحلیلی است. دادههای پژوهش به روش کتابخانهای و از طریق مطالعة اسناد و منابع موجود گردآوریشدهاند. پس از بررسی فرایند ترجمة بینانشانهای از منظر نشانهشناسی لایهای و استخراج سازوکارها و عوامل مؤثر، اعتبار یافتههای کیفی که بهصورت هدفمند و غیرتصادفی انتخابشدهاند، به کمک مجموعهای از نمونه نگارههای منتخبِ مکتب تبریز صفوی، ارزیابی شد. نتایج این پژوهش نشان داد که در ترجمه بینانشانهای متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز، چهار فرایند کلی تکرار، بازآفرینی، نوآفرینی و حذف نقش دارند. همچنین، عوامل مؤثر بر این فرایند عبارتاند از: داستانمحور بودن متن ادبی، خلاقیت و دانششناختی هنرمند، تغییرات و محدودیتهای رسانه و روابط بینامتنی میان متون اثرگذار بر فرایند دگردیسی نظامهای نشانهای در مکتب نگارگری تبریز صفوی. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نقاشی ایرانی؛ ادبیات فارسی؛ مکتب نگارگری تبریز صفوی؛ ترجمه بینانشانهای؛ دگردیسی نظامهای نشانهای؛ بینامتنیت | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب. (1394)، مکتب نگارگری تبریز و قزوین – مشهد، تهران، متن.
_______. (1399)، نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، تهران، سمت.
آلبوغبیش، عبدالله و آشتیانی عراقی، نرگس. (1397)، پیوند ادبیات و نگارگری؛ خوانش تطبیقی لیلی و مجنون جامی و نگارهای از مظفر علی، پژوهشهای ادبیات تطبیقی، دوره 6 شماره 1، 31-58.
اشرفی، مقدمهمرجان. (1386)، بهزاد و شکلگیری مکتب مینیاتور بخارا در قرن 16 میلادی، ترجمه نسترن زندی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اکو، امبرتو. (1397)، نشانه؛ تاریخ و تحلیل یک مفهوم، ترجمه مرضیه مهرابی، تهران، علمی و فرهنگی.
بینیون، لورنس، ج. و. س. ویلکینسون و بازیل گری. (1396)، تاریخ تحلیلی هنر نگارگری ایرانی، ترجمه محمد ایرانمنش، تهران، امیرکبیر.
پاکباز، روئین. (1378)، دائرهالمعارف هنر: نقاشی، پیکرهسازی و هنر گرافیک، تهران، فرهنگ معاصر.
_______. (1396)، نقاشی ایران: از دیرباز تا امروز، تهران، زرین و سیمین.
چندلر، دانیل. (1397)، مبانی نشانهشناسی، ترجمه مهدی پارسا، تهران، سوره مهر.
حافظ شیرازی، خواجه شمسالدین محمد. (1363)، دیوان اشعار، تهران، کتابفروشی فخر رازی.
حسینیراد، عبدالمجید. (1385)، شاهکارهای نگارگری ایران، تهران، موزه هنرهای معاصر.
رابینسون، بزیل ویلیام. (1390)، هنر نگارگری ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران، مولی.
رجبی، زینب و فهیمیفر، اصغر. (1400)، مطالعه بینرشتهای نقش صور خیال در ادبیات و نگارگری ایران با تأکید بر آرایه استعاره، نشریه مطالعات میانرشتهای در علوم انسانی، دوره 13، شماره 2، 91-121.
زندی، نیلوفر و سفیری، فاطمه. (1395)، مطالعه تطبیقی تجلی نمادین سرو در ادبیات و نگارگری ایران، نشریه نگره، شماره 40، 87-99.
سجودی، فرزان. (1390)، نشانهشناسی: نظریه و عمل (مجموعه مقالات)، تهران، علم.
_________. (1398)، نشانهشناسی کاربردی، تهران، علم.
شادآرام، علیرضا و نامور، زهرا. (1400)، چیستی و چرایی تأثیر ادبیات عرفانی بر نگارگری ایرانی (با رویکرد نشانهشناسی)، نشریه پژوهشهای ادب عرفانی، سال پانزدهم، شماره دوم: 185-210.
شریفیفر، سارا. (1392)، بررسی تطبیقی فرم و رنگ در مکاتب تبریز و اصفهان و دلایل شکلگیری آن بر اساس عوامل تاریخی، اجتماعی، سیاسی، پایاننامه کارشناسیارشد رشته پژوهش هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
طاهریان، افسانه. (1394)، همگامی نقاشی ایرانی و ادبیات تغزلی، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر، دانشگاه هنر تهران.
طاهری قمی، سید محمد. (1398)، مطالعه شمایلشناختی نگاره مستی لاهوتی و ناسوتی اثر سلطان محمد نقاش، فصلنامه هنرهای صناعی اسلامی، سال چهارم، شماره 2، 117-107.
عالیافندی، مصطفی. (1399). مناقب هنروران، ترجمه توفیق. ه.سبحانی، تهران، گویا.
عسگرنژاد، منیر. (1393)، اثرپذیری هنرهای تصویری و تجسمی از شاهنامة فردوسی و خمسة نظامی، رساله دکتری رشته پژوهش هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
عظیمیفرد، فاطمه. (1392)، فرهنگ توصیفی نشانهشناسی، تهران، علمی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1960)، شاهنامه، جلد اول، به اهتمام نظر ی.ا. برتلس، مسکو، آکادمی علوم اتحاد شوروی.
___________. (1965)، شاهنامه، جلد سوم، به اهتمام او. اسمیرنوا، مسکو، آکادمی علوم اتحاد شوروی.
__________. (1970)، شاهنامه، جلد هشتم، به اهتمام رستم علییف، مسکو، آکادمی علوم اتحاد شوروی.
قهرمانی، مریم. (1393)، ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان: رویکردی نشانه شناختی، تهران، علم.
کاتبی، مینا. (1392)، ارتباط ادبیات و نگارگری در مکتب تبریز صفوی، پایاننامه کارشناسیارشد رشته هنر اسلامی، دانشگاه تربیت مدرس.
گلابگیر اصفهانی، مرضیه و فنایی، زهرا. (1401)، مطالعة تطبیقی روایت «یوسف» در متون مقدس، ادبیات فارسی و نگارگری ایرانی، نشریه نگره، شماره 63، 75-94.
مایل هروی، نجیب. (1398)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، جلد اول، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
مکاریک، ایرنا ریما. (1398)، دانشنامه نظریههای ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1313)، مخزنالاسرار، تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران، مطبعه ارمغان.
______________. (1390)، خسرو و شیرین، تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران، زوار.
نظرلی، مائیس. (1390)، جهان دوگانه مینیاتور ایرانی: تفسیر کاربردی نقاشی دورة صفویه، ترجمه عباسعلی عزتی، تهران، متن.
نوروزی، نسترن. (1392)، تأثیرات شعر و تفکر عرفانی جامی بر نقاشیهای بهزاد، پایاننامه کارشناسیارشد رشته هنر اسلامی، دانشگاه هنر اصفهان.
ولش، استوارت کری. (1384)، نقاشی ایرانی: نسخة نگارههای عهد صفوی، ترجمه احمدرضا تقاء، تهران، متن
ولش، استوارت کری و همکاران. (1391)، اوج نگارگری، به کوشش سید کمال حاج سید جوادی، تهران، پژوهشکده هنر.
هاووس، جولین. (1399)، ترجمه، ترجمه منوچهر توانگر، تهران، علمی.
یاکوبسن، رومن. (1398)، در باب جنبههای زبانی ترجمه، در ترجمة بینانشانهای: از نظریه تا کاربرد، به کوشش احمد پاکتچی، تهران، سمت.
Farahzad, Farzaneh. (2009), “Translation as an Intersexual Practice.” Perspectives: Studies in Translatology, no.16, pp125-31.
Jakobson, Roman. (2000), “On Linguistic Aspects of Translation”, In The Translation Studies Reader, Edited By Lawrence Venuti, London and New York: Routledge. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,878 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 349 |
||