ریختشناسی تحلیلی دیو در آثار محمد سیاه قلم | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 74، تیر 1404، صفحه 21-39 اصل مقاله (1.18 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2024.18038.3260 | ||
| نویسندگان | ||
| زهرا علی اوغلی ضیائی1؛ حمیده حرمتی* 2 | ||
| 1دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. | ||
| 2استادیار زبان و ادبیات فارسی و عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز و دانشکده چندرسانهای، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| دیو یکی از نقشهای پربسامد در نقاشیهای ایرانی است که طی سدههای متمادی بهعنوان موجودی اهریمنی و زیانکار تصویرسازی شده است. در این میان، توجه محمد سیاهقلم، هنرمند عجیبنگار سدة هشتم مکتب هرات، به این موجودات و تصویرسازی آنها با ویژگیهای ظاهری متنوع، قابل تأمّل و نیازمند بررسی بیشتر است. هدف این پژوهش، مطالعة خصوصیات ظاهری دیوهای محمد سیاهقلم و شناخت ویژگیهای بصری این دیوان است. سؤال پژوهش هم معطوف به چیستی این ویژگیهای بصری است. روش پژوهش پیشرو، کیفی و از نوع توصیفی-تحلیلی است و شیوة جمعآوری اطلاعات، به روش کتابخانهای و با ابزارهایی همچون فیشبرداری، تصویرخوانی، جداول و آمار انجامگرفته است. نمونهگیری پژوهش، بهصورت هدفمند بوده و شامل تمامی نگارههای دیو محمد سیاهقلم است که از موزههای توپقاپی استانبول، گالری هنر فریر و موزة متروپولیتن نیویورک جمعآوری شد و درنهایت، دادههای بهدستآمده، به روش استقرایی تجزیهوتحلیل شدهاند. نتیجهگیری کلی از تحلیل ویژگیهای بصری دیوهای سیاهقلم در شش بخش شامل «ویژگی ظاهری کلی، سر و چهره، دُم، پوشش، زیورآلات و متعلقات» اذعان داشت که هر یک از دیوها در قیاس با دیگری به لحاظ ویژگیهای ظاهری، تزئینی و متعلقات کاملاً منحصربهفرد بوده و تشابهی با دیگر همسانان خود ندارد و از هویتی مستقل برخوردار است. او در ترسیم بصری دیوها با اعمال برابر ویژگیهای انسانی و حیوانی در حالات مختلف، سعی در بازنمود چهرة دوگانة نیمه انسانی و نیمه حیوانی مطابق با سنت بصری دیو در نگارگری دارد؛ اما در بخش اندام، غلبه با وجه انسانگونگی است حالآنکه در بخشهای سر و چهره (گوش، چشم، مو، دماغ) و نیز شاخ و دم، حیوانگونگی غالب است. علاوه بر آن، وی در نمایاندن ویژگیهای انسانی، جز اندام و چهره از عناصر «پوشش، زیورآلات و متعلقات» انسانی نیز بهره گرفته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دیو؛ محمد سیاهقلم؛ غیاثالدین نقاش؛ نگارگری؛ مکتب هرات | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب، ۱۳۸۷، مکتب نگارگری هرات، انتشارات فرهنگستان هنر، چاپ اول.
آژند، یعقوب، 1389، نگارگری ایران (جلد اول)، تهران، سمت.
آموزگار، ژاله، ۱۳۷۱، دیوها در آغاز دیو نبودند، کلک، شماره 30، 24-16.
ابرو، حافظ، 1372، زبده التواریخ، مصحح سید کمال حاج سید جوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات.
ابراهیمی، معصومه، 1392، «بررسی سیر تحول مفهومی دیو در تاریخ اجتماعی و ادبیات شفاهی»، فصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره 2، سال یکم، 82-53.
پاکباز، رویین، ۱۳۹۵، دائرهالمعارف هنر، تهران، فرهنگ معاصر.
حسامی، حمیدرضا و علیرضا شیخی، 1401، «سیر تحول دیونگاری در نگارگری ایرانی با تأکید بر شاهنامهنگاری از دوره ایلخانی تا پایان دوره قاجار»، فصلنامه نگره، شماره 64، سال هفدهم، 125-105.
دادور، ابوالقاسم و مریم خیری، 1392، «کارکرد معنایی دلالتهای صریح و ضمنی در مطالعه موردی آثار محمد سیاهقلم»، جلوه هنر، شماره 1، سال پنجم، ۴۲-۳۱.
سرخوش کرتیس، وستا، ۱۳۷۳، اسطورههای ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران، نشر اسطورههای ملل.
شوالیه، ژان و آلن گربران. 1383. فرهنگ نمادها (جلد دوم). ترجمه سودابه فضائلی. تهران، جیحون.
طباطبائی، احمد، 1343، «دیو و جوهر اساطیری آن»، زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)، شماره 69، سال شانزدهم، 45-39.
عفیفی، رحیم، 1374، اساطیر و فرهنگ ایرانی، تهران، توس.
فردوسی، ابوالقاسم،1390، شاهنامه فردوسی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
قلی زاده، خسرو، 1392، فرهنگ اساطیر ایرانی، تهران: پارسه.
کریم زاده تبریزی، محمدعلی، 1369، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران (جلد دوم). لندن، مستوفی.
محمدزاده، مهدی، فریبا ازهری و شهریار شکرپور، 1401، «مطالعه شمایل شناسانه تصویر عصا در آثار محمد سیاهقلم با عصای آیینی لوهانها، به روش اروین پانوفسکی»، مبانی نظری هنرهای تجسمی، شماره ۱۴، سال هفتم، ۷۰-۵۴.
وایت، جیمز، 1400، «ساتیر در نقاشیهای محمد سیاهقلم»، ترجمه ستاره نصری، مطالعات هنرهای زیبا، شماره 3، سال دوم، 104-135.
وحیدی، اعظم، 1400، «جایگاه انسان در نقاشیهای محمد سیاهقلم و هیرونیموس بوش از دیدگاه فروید»، پیکره، شماره ۲۳، سال دهم، ۱۱-۱.
یاحقی، محمدجعفر، 1391، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,745 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 450 |
||
