تطور نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامه (سدههای هشتم تا دهم هجری) | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 74، تیر 1404، صفحه 41-57 اصل مقاله (1.42 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2024.18534.3312 | ||
| نویسندگان | ||
| صفورا فضلاللهی* 1؛ محمدرضا غیاثیان2 | ||
| 1دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان . ایران. | ||
| 2دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| «تکشاخ» یکی از نقشمایههای جانوری در هنر اسلامی است که بهغیراز متون جانورشناسی و جغرافیا، ردپای آن را میتوان در نگارههای شاهنامه جستوجو کرد. قهرمانانی مانند گشتاسپ، اسفندیار، اسکندر و بهرام گور در نبرد با موجودی تکشاخ تصویر شدهاند که در برخی نسخهها کرگ و در برخی دیگر گرگ ثبتشده است. «کرگ» در زبان پهلوی، واژهای وام گرفته از ادبیات سانسکریت و به معنی تکشاخ است. جالبتوجه است که در نگارههای شاهنامه، تصاویر کرگدن متفاوت از مشخصات ظاهری این جانور ترسیم شدهاند. همزمان با تأثیرات هنر چین در نقاشی ایرانی، نقشمایۀ دیگری نیز در شاهنامههای سدههای میانی ظاهر میشود که کایلین یا کرگدن چینی نام دارد. هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای موردبررسی است که به شکل حیوانات گوناگون، ازجمله گرگ، شیر، غزال، بز کوهی، کایلین و کرگدن نشان دادهشدهاند و گاه ماهیت خیالی به خود گرفته و گاه به شمایل واقعی حیوان یا کرگدن نزدیکتر شدهاند. سه سؤال اصلی این مقاله عبارت است از: 1. تکوین نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامههای سدههای هشتم تا دهم هجری چگونه بوده است. 2. چه ارتباطی میان نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامه با کایلین یا کرگدن چینی وجود دارد؟ 3. چرا باوجود توصیفات دقیق و جانور شناسانه از کرگدن که در منابع اسلامی یا متون فارسی ذکرشده، نگارگرِ صحنههای نبرد با کرگ، به این توصیفات بیاعتنا باقیمانده است؟ این پژوهش از نوع بنیادی و روش بهکاررفته در آن، از نوع توصیفی-تحقیقی با رویکرد تحلیلی است. همچنین، ضمن بررسی پژوهشهای پیشین در حوزۀ تاریخ نگارگری ایران و ادبیات، از منابع کتابخانهای و مشاهدة نگارهها در وبگاههای موزهها و کتابهای مختلف بهره برده است. پس از بررسی هجده نگاره از شاهنامه، تصاویر متنوع و متفاوتی از تکشاخ جمعآوری شد که در سدههای هشتم تا دهم هجری تصویر شدهاند. برخی از این تصاویر ماهیت خیالی دارند و برخی دیگر درک واقعگرایانهتری نسبت از کرگدن ارائه میدهند. بهعنوان نمونه، تصاویر تکشاخ از حدود سال 950 ق به تصویر واقعگرای کرگدن نزدیکتر میشوند، هرچند در همان سالها، تصاویر خیالی از تکشاخ همچنان تصویر شده است که میتوان آن را ناشی از تقلید نگارگران از الگوهای در دسترس تلقی کرد. یکی از دلایل این تنوع، تأثیرپذیری از سنتهای تصویری چینی است که در برخی شاهنامهها موجب نزدیکی نقشمایة تکشاخ با کایلین میشود. از سوی دیگر، توصیفات مبهم و گاه متناقض نویسندگان مسلمان در وصف کرگدن، سبب شده است که نگارگر درک جامع و مستندی از این جانور نداشته باشد و به ورطه خیال روی آورد. علاوه بر اینها، کتابت و خوانش برخی از کاتبان شاهنامه که کلمه «کرگ» را «گرگ» خوانده و نوشتهاند عامل دیگری برای تصوری خیالی از نقشمایة تکشاخ عنوانشده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شاهنامه؛ نقشمایۀ جانوری؛ تکشاخ؛ کرگدن؛ کایلین | ||
| مراجع | ||
|
ابنبطوطه (1359). سفرنامه ابنبطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، ج دوم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابنبلخی (1385). فارسنامه، تصحیح گای لیسترانج و رینولد آلن نیکلسون. تهران: اساطیر.
بیرونی، ابوریحان (1334). تحقیق ماللهند، ترجمه اکبر داناسرشت. تهران: تابان.
حدود العالم (1362). حدود العالم منالمشرق الی المغرب، تصحیح منوچهر ستوده. تهران: طهوری.
حسامی، وحیده و فرنوش رحمانی (1399). بررسی و شناسایی نقشمایه کایلین در فرشهای صفوی. نگارینه هنر اسلامی 20: 23-41.
حسینیراد، عبدالمجید (ویراستار) (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موزۀ هنرهای معاصر.
دادگی، فرنبغ (1395). بندهش، گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس.
زادسپرم (1366). گزیدههای زادسپرم، ترجمه محمدتقی راشدمحصل. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شوالیه، ژان و آلن گربران (1388). فرهنگ نمادها. ج 3، ترجمۀ سودابه فضائلی. تهران: جیحون.
عمعق بخاری (1339). دیوان، تصحیح سعید نفیسی. تهران: مطبعه فروغی.
فردوسی، ابوالقاسم (1373). شاهنامه، دفتر چهارم، به کوشش جلال خالقی مطلق. نیویورک: بنیاد میراث ایران.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). شاهنامه، دفتر پنجم، به کوشش جلال خالقی مطلق. کالیفرنیا: انتشارات مزدا.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳84). شاهنامه، دفتر ششم، به کوشش جلال خالقی مطلق و محمود امیدسالار. نیویورک: بنیاد میراث ایران.
فردوسی، ابوالقاسم (1386). شاهنامه، دفتر هفتم، به کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی. تهران: مرکز دائرهالمعارف اسلامی.
قزوینی، زکریا بن محمد (1390). عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات، به کوشش یوسف بیگباباپور و مسعود غلامیه. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
کریستی، آنتونی (1373). اساطیر چین. ترجمۀ باجلان فرخی. تهران: گلشن.
مراغی، محمدبن ابراهیم (1388). منافعالحیوان، به کوشش محمد روشن. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مهری، فاطمه (1400). تصویر ایرانیان از کرگدن با نگاهی به شعر فارسی، پژوهشهای ایرانشناسی 11، ش 1: 95-118.
نوشین، عبدالحسین (1386). واژهنامک (فرهنگ واژههای دشوار شاهنامه). تهران: معین.
همدانی طوسی، محمد ابن محمود (1375). عجایبنامه (عجایبالمخلوقات و غرایبالموجودات)، تصحیح جعفر مدرسصادقی. تهران: نشر مرکز.
یاحقی، محمدجعفر (1397). گرگسار یا کرگسار؟، جستارهای نوین ادبی 200: 37-53.
Adamova, Adel. “Repetition of Compositions in Manuscripts: The Khamsa of Nizami in Leningrad,” In Timurid Art and Culture: Iran and Central Asia in the Fifteenth-Century, edited by Lisa Golombek and Maria Eva Subtelny, 67-75. Leiden: E. J. Brill, 1992.
Brend, Barbara and Charles Melville (2010). Epic of the Persian Kings: The Art of Ferdowsi’s Shahnameh. London: I.B. Tauris.
Çağman, Filiz and Zeren Tanındı (1979). Islamic Miniature Painting: Topkapi Saray Museum. İstanbul: Baskan.
Canby, Sheila R. (2012). The Shahnama of Shah Tahmasp: The Persian Book of Kings. New York: The Metropolitan Museum of Art.
Contadini, Anna (2003). “A Bestiary Tale: Text and Image of the Unicorn in the Kitāb naʿt al-hayawān (British Library, Or. 2784),”Muqarnas20: 17–33.
Ettinghausen, Richard (1950). Unicorn. Washington, D.C.: Freer Gallery of Art.
Kadoi, Yuka (2009). Islamic Chinoiserie: The Art of Mongol Iran. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Krahl, Regina (1986). Chinese Ceramics in the Topkapi Saray Museum, Istanbul, Vol. 2, Yuan and Ming Dynasty Porcelains. London: Sotheby’s Publication.
Lentz, Thomas W. and Glenn D. Lowry. Timur and the Princely Vision: Persian Art and Culture in the Fifteenth Century. Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art, 1989.
Simpson, Marianna Shreve (1979). The Illustration of an Epic: The Earliest Shahnama Manuscripts, Outstanding Dissertations in the Fine Arts. New York and London: Garland Publishing.
Swietochowski, Marie Lukens and Stefano Carboni (1994). Illustrated Poetry and Epic Images: Persian Painting of the 1330s and 1340s. New York: Metropolitan Museum of Art.
Titley, Norah, M. (1981). “ASāhnāma from Transoxiana,” The British Library Journal 7, no. 2: 158-171.
Viré, F. (1997) “Karkaddan,”In Encyclopedia of Islam, vol. 3,edited by E. van Donzel, B. Lewis and Ch. Pellat, 647-650. Leiden: E.J. Brill.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 896 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 475 |
||
