تطور نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامه (سدههای هشتم تا دهم هجری) | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 74، تابستان 1404، صفحه 41-57 اصل مقاله (1.42 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2024.18534.3312 | ||
| نویسندگان | ||
| صفورا فضلاللهی* 1؛ محمدرضا غیاثیان2 | ||
| 1دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان . ایران. | ||
| 2دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کاشان، شهر کاشان، استان اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| «تکشاخ» یکی از نقشمایههای جانوری در هنر اسلامی است که بهغیراز متون جانورشناسی و جغرافیا، ردپای آن را میتوان در نگارههای شاهنامه جستوجو کرد. قهرمانانی مانند گشتاسپ، اسفندیار، اسکندر و بهرام گور در نبرد با موجودی تکشاخ تصویر شدهاند که در برخی نسخهها کرگ و در برخی دیگر گرگ ثبتشده است. «کرگ» در زبان پهلوی، واژهای وام گرفته از ادبیات سانسکریت و به معنی تکشاخ است. جالبتوجه است که در نگارههای شاهنامه، تصاویر کرگدن متفاوت از مشخصات ظاهری این جانور ترسیم شدهاند. همزمان با تأثیرات هنر چین در نقاشی ایرانی، نقشمایۀ دیگری نیز در شاهنامههای سدههای میانی ظاهر میشود که کایلین یا کرگدن چینی نام دارد. هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای موردبررسی است که به شکل حیوانات گوناگون، ازجمله گرگ، شیر، غزال، بز کوهی، کایلین و کرگدن نشان دادهشدهاند و گاه ماهیت خیالی به خود گرفته و گاه به شمایل واقعی حیوان یا کرگدن نزدیکتر شدهاند. سه سؤال اصلی این مقاله عبارت است از: 1. تکوین نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامههای سدههای هشتم تا دهم هجری چگونه بوده است. 2. چه ارتباطی میان نقشمایۀ تکشاخ در نگارههای شاهنامه با کایلین یا کرگدن چینی وجود دارد؟ 3. چرا باوجود توصیفات دقیق و جانور شناسانه از کرگدن که در منابع اسلامی یا متون فارسی ذکرشده، نگارگرِ صحنههای نبرد با کرگ، به این توصیفات بیاعتنا باقیمانده است؟ این پژوهش از نوع بنیادی و روش بهکاررفته در آن، از نوع توصیفی-تحقیقی با رویکرد تحلیلی است. همچنین، ضمن بررسی پژوهشهای پیشین در حوزۀ تاریخ نگارگری ایران و ادبیات، از منابع کتابخانهای و مشاهدة نگارهها در وبگاههای موزهها و کتابهای مختلف بهره برده است. پس از بررسی هجده نگاره از شاهنامه، تصاویر متنوع و متفاوتی از تکشاخ جمعآوری شد که در سدههای هشتم تا دهم هجری تصویر شدهاند. برخی از این تصاویر ماهیت خیالی دارند و برخی دیگر درک واقعگرایانهتری نسبت از کرگدن ارائه میدهند. بهعنوان نمونه، تصاویر تکشاخ از حدود سال 950 ق به تصویر واقعگرای کرگدن نزدیکتر میشوند، هرچند در همان سالها، تصاویر خیالی از تکشاخ همچنان تصویر شده است که میتوان آن را ناشی از تقلید نگارگران از الگوهای در دسترس تلقی کرد. یکی از دلایل این تنوع، تأثیرپذیری از سنتهای تصویری چینی است که در برخی شاهنامهها موجب نزدیکی نقشمایة تکشاخ با کایلین میشود. از سوی دیگر، توصیفات مبهم و گاه متناقض نویسندگان مسلمان در وصف کرگدن، سبب شده است که نگارگر درک جامع و مستندی از این جانور نداشته باشد و به ورطه خیال روی آورد. علاوه بر اینها، کتابت و خوانش برخی از کاتبان شاهنامه که کلمه «کرگ» را «گرگ» خوانده و نوشتهاند عامل دیگری برای تصوری خیالی از نقشمایة تکشاخ عنوانشده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شاهنامه؛ نقشمایۀ جانوری؛ تکشاخ؛ کرگدن؛ کایلین | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 961 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 524 |
||
| تعداد نشریات | 18 |
| تعداد شمارهها | 475 |
| تعداد مقالات | 4,697 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,879,290 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 4,841,449 |