تحلیل تزیینات و ساختار کتیبههای کوفی برج مقبرة چهلدختران دامغان | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 20، شماره 74، تیر 1404، صفحه 191-201 اصل مقاله (1.08 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2023.18143.3283 | ||
| نویسندگان | ||
| رویا شیدا1؛ مهسا تندرو* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد ارتباط تصویری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| برجمقبرة چهلدختران دامغان از نمونههای منحصربهفرد در بهکارگیری کتیبههای کوفی است. این برج که به قرن پنجم هـ.ق تعلق دارد بهفرمان اسفار بن کردویه، سرداری دیلمی ساختهشده است. او از سرداران منوچهر زیاری در اواخر قرن چهارم هـ.ق بوده و فرمانروایی دامغان را بر عهده داشته است. این بنای آجری، از نوع مقابر برجی شکل با پلان دایرهای و گنبد پیازی است. بدنه آن با نقوش تزئینی و کتیبههایی به شیوة گچبری و آجرکاری تزیینشده است. هدف این پژوهش، بررسی ویژگیهای بصری نقوش و تحلیل ساختار کتیبههای این بناست و سؤالات اصلی تحقیق عبارتاند از: 1. نقوش برجمقبرة چهلدختران دامغان دارای چه ویژگیهای بصری هستند؟ 2. کتیبههای کوفی این بنا از چه ساختاری برای رسیدن به وحدت بصری پیروی میکند؟ روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و میدانی بوده و روش گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و اسنادی است. ابزار جمعآوری اطلاعات شامل فیشبرداری و عکاسی است. نتایج مطالعه نشان میدهد که کتیبة گچبری سردر به خط کوفی معقد و کتیبه اصلی بدنة آجری به خط کوفی هندسی ساده نگاشته شده است. محتوای این کتیبهها شامل معرفی سازنده بنا و سال ساخت آن است. ویژگی برجسته آنها هویت مستقل طراحی بوده که هماهنگ با شکل بنا است. با بازسازی مفردات، شاخصهای هماهنگی کتیبهها مشخص شد: استفاده از اجزای نقوش تزئینی در میان نظام نوشتاری بهصورت متصل و وابسته و رعایت همشکلی در فرم نوشتار و نقوش، موجب یکدستی کتیبهها میشود، یکی از عوامل مهم در ایجاد وحدت بصری، استفاده از نقوش شبه نوشتار است که در این بنا، از رایجترین نوع آن استفادهشده است. این نوع شبه نوشتار که حرف خاصی نیست، برای رسیدن به تعادل بصری بهکاررفته است. از این عناصر در هردو کتیبه بهمنظور ایجاد پیوستگی و انسجام استفادهشده و نقش مهمی در حفظ تعادل کلی دارند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| برجمقبره؛ چهلدختران دامغان؛ تزئینات معماری؛ کتیبه کوفی؛ ساختار حروف | ||
| مراجع | ||
|
بارنت، سیلوان، 1393، راهنمای تحقیق و نگارش در هنر، بتی آواکیان، تهران: سمت.
چراغیان، مریم، 1395، بررسی آرایههای تزئینی بناهای سلجوقی در ایران با تأکیدی بر بنای شهر دامغان، پایاننامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی: غلامعلی حاتم، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
شایستهفر، مهناز، 1381، مقبره چهلدختران دامغان، ماهنامه هنرهای تجسمی، شماره 16، 64-68.
شیخزاده، مریم، تحلیل ترکیببندی و فضای بصری نقوش هندسی و کتیبهها در دو برج مقبره چهلدختران و پیر علمدار دامغان، 1401، دو فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، شماره 23، دوره 9، 54-40.
عالی، حسین، محمدزاده، نیلوفر، عالی، محسن، 1396، بررسی سیر تحول معماری مقابر سلجوقی با تأکید بر نقشه و تزیینات آنها، با استناد به چند نمونه شاخص (برج چهلدختران و برج مهماندوست دامغان، سه گنبد ارومیه و گنبد سرخ مراغه)، پنجمین کنگره بینالمللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
عالی، حسین، توکل، شیدا، حسن مهدی، الهه، غفاری مرند، فاطمه، 1394، توصیف و مقایسه مقابر سلجوقی شهر دامغان بر اساس گونه شناسی معمارانه، مجموعه مقالات دومین کنگره بینالمللی افقهای جدید در معماری و شهرسازی در آغاز هزاره سوم، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
فرید، امیر، 1400، دستهبندی کتیبههای شبه نوشتاری در هنر اسلامی، نگره، شماره 63، دوره 17، 45-55.
فضائلی، حبیبالله، 1384، تعلیم خط، تهران: سروش.
کشاورزیان، مهری، 1394، بررسی زیباییشناسی برجهای پیر علمدار و چهلدختران، پایاننامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی: سید ابوتراب احمدپناه، پردیس هنر-دانشکده هنر، دانشگاه سمنان.
لائور، دیوید ا، استیوان پاک، 1391، مبانی طراحی، محمدتقی فرامرزی، تهران: لاهیتا.
لینگز، مارتین، مهرداد، 1377، هنر خط و تذهیب قرآن، ترجمه قیومی بیدهندی، تهران: گروس.
مکینژاد، مهدی، آیتاللهی، حبیبالله، هراتی، محمدمهدی، 1388، تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز، هنرهای زیبا 0 هنرهای تجسمی، شماره 40، دوره 1، 88-81.
نصر، سیدحسین، 1375، هنر و معنویت اسلامی، رحیم قاسمیان، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
ویلسون، کریستی، 1366، تاریخ صنایع ایران، ترجمه عبدالله فریار، تهران: فرهنگسرای یساولی.
یوسفی، نگار، 1400، مطالعه و مقایسه تزئینات برجی دامغان، چهارمین همایش ملی فناوریهای نوین در مهندسی معماری، عمران و شهرسازی ایران، تهران: موسسه آموزش عالی توس
Volov, L. (1966). Plaited Kufic on Samanid Epigraphic Pottery. Ars Orientalis, 6, 107-133. Retrieved from https://www.jstor.org/stable/4629224 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 935 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 251 |
||