تحلیل جنبههای نمادین آیه نور در محرابهای مساجد ایران سدههای ۵ تا ۱۰ق | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 67، مهر 1402، صفحه 27-45 اصل مقاله (1.11 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.15610.2952 | ||
| نویسندگان | ||
| سمیه آرزوفر1؛ محسن مراثی* 2 | ||
| 1دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران | ||
| 2عضو هیات علمی گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر ، دانشگاه شاهد، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| از دیرباز بکارگیری نمادها در هنر و معماری موردتوجه بوده است، شاید بتوان ادعا کرد که یکی از مولفههایی که معماری را ماندگار میسازد و آن را از یک هنر زیبا به یک هنر کامل و ماندگار بدل میکند، امکان بهرهگیری این هنر از نمادها و سمبلها در آن است. از این رو پژوهش حاضر با هدف بررسی نمادشناسی آیه نور و کنکاش دقیق برای یافتن مفهوم نمادین آیه نور در قالب تزئینات معماری اسلامی در مساجد ایران میباشد. و در صدد پاسخ به این سوالات است که: ۱. مفهوم نمادین آیه نور به چه صورت در تزئینات مساجد ایران نمایش داده شده است؟ ۲. کدام نقش بیش از دیگر نقوش از اشتهار و کاربرد بیشتری برخوردار است؟ روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی و بر اساس مطالعات کتابخانهای و اطلاعات میدانی است. نتایج این تحقیق نشان میدهد: آیه نور یکی از معدود مواردی است که در قرآن کریم به عنصری به عنوان نماد اشاره میکند. همانطور که از معنای آیه قابل برداشت است خداوند برای درک بهتر مفاهیم در ذهن مخاطب، نور خود را با تمثیل از چراغی درون محراب بصورت نماد بیان میکند. پس از تفسیر آیه به وسیله مفسران و عالمان اسلامی، نقش قندیل در هنر اسلامی به عنوان مفهوم نمادین آیه نور بصورت مکرر استفاده شده است. به غیر از این نقش، نمادگرایی آیه نور، در دیگر عناصر تزئینی مسجد همچون مقرنسها، کاربندیها به وجوه منظم و مشبکهای حائل نور که در آنها هندسه و نور به یاری یکدیگر تجلیگر هستی هستند قابل مشاهده و تحلیل است. به علت ارتباط مستقیم بین ماهیت تصویری قندیل و مثالی که در آیه نور ذکر شده است، این نقش بیش از دیگر نقوش تزئینی مساجد، به عنوان یادآور آیه نور عمل کرده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نور؛ آیه نور؛ نمادگرایی؛ قندیل؛ مقرنس؛ محراب مساجد | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
بلخاری قهی، حسن، ۱۳۸۴، مبانی عرفانی هنر و معمارى اسلامی (دفتر دوم)، کیمیای خیال، تهران، انتشارات سوره مهر.
بلر، شیلا، بلوم، جاناتان، ۱۳۸۱، هنر و معماری اسلامی (۲)، تهران، انتشارات سمت.
بورکهارت، تیتوس، ۱۳۶۸، هنر در اسلام: زبان و بیان، ترجمه، مسعود رجبنیا، تهران، انتشارات سروش.
بورکهارت، تیتوس، ۱۳۸۶، مبانی هنر اسلامی، ترجمه، امیر نصری، تهران، انتشارات حقیقت.
پازوکی، شهرام. ۱۳۹۲، حکمت هنر و زیبایی در اسلام، تهران، شادرنگ.
تهانوى، محمدعلى، 1996م، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
جرجانی، علی، ۱۳۶۰، ترجمان القرآن، تهران، بنیاد قرآن، ج دوم.
جهانگیری، محسن، ۱۳۷۵، محیی الدین ابن عربی چهرة برجستة عرفان اسلامی، چاپ چهارم، تهران، کلهر.
چیتیک، ویلیام، ۱۳۸۹، درآمدی بر عرفان و تصوف اسلامی، ترجمه جلیل پروین، تهران، انتشارات حکمت.
حاتمی، فاطمه، ۱۳۸۵، قندیل نماد نور الهی، میراث جاویدان، تابستان، شماره ۵۴، صص ۶۸-۵۱.
حمزه نژاد، مهدی و دیگران، ۱۳۹۲، گونه شناسی مفهومی ورودی مساجد در ایران با استفاده از مفاهیم قدسی، پژوهشهای معماری اسلامی ۱ (۱): ۷۷-۱۰۲.
دانش، فاطمه، 1391، نقش قندیل برروی کتیبههای اسلامی شهریزد، همایش بین المللی دین در آیینهی هنر، همدان.
دهخدا، علی اکبر، ۱۳۷۲، لغتنامه دهخدا، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رازی، احمد، ۱۳۸۷، ترتیب مقاییس اللغه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه .
رازی، فخر الدین محمد بن عمر، 1415ق، مفاتیح الغیب، بیروت، دار الفکر.
راغب اصفهانی، حسین، ۱۴۱۲ق، مفردات، بیروت ودمشق، دار القلم و الدار الشامیه.
رضایی اصفهانی، محمد علی، ۱۳۸۹، قرآن و زبان نمادین، آموزههای قرآنی /پژوهشها، زمستان ۱۳۸۹، شماره ۱۲، صص ۳-۲۲.
سجادی، علی، ۱۳۷۵، سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول. جلد اول، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
سهروردی، شهاب الدین، بیتا، حکمه الاشراق، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شایسته فر، مهناز، ۱۳۸۱، جایگاه و نمود مذهب در قندیلهای ایرانی، مشکوه، صص ۷۴-۷۵.
صادقی تهرانی، محمد، 1434ق، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، قم و بیروت، دارشکرانه والأمیره.
صدرالدین شیرازی، ۱۳۹۲. ترجمه و متن تفسیر آیه نور یا بیان مراتب آفرینش، ترجمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران، مولی.
صدوق، محمد بن حسن، ۱۳۵۷، التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین، 14۲۲ق، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه اعلمی، دوم.
طبرسی، ۱۴۲۶ق، مجمع البیان لعلوم القرآن، تهران، دار الأسوه.
طبرسی، احمد بن علی، بی تا، الاحتجاج على اهل اللجاج، قم، نشر مرتضی.
طبرسی، فضل بن حسن، ۱۴۰۵ق، جوامع الجامع، بیروت، دار الأضواء.
طوسی، محمد بن حسن، بی تا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
فراء، حسین، ۱۴۲۳ ق، معالم التنزیل، بیروت، دار المعرفه، ج پنجم.
فغفوری، رباب، ۱۳۹۴، بررسی تطبیقی مضمون کتیبههای مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی، نشریه نگره، شماره ۳۵، پاییز ۴۹، صص ۱۷-۵.
فیروزآبادی، محمد، 1416ق، بصائر ذوى التمییز، قاهره، لجنة إحیاء التراث الإسلامی، ج سوم.
قراملکی، احد فرامرز، کتابچی، فاطمه سادات، ۱۳۹۶، الگوی مابعدالطبیعی سازی در تطور تاریخی دیدگاه مفسران در تفسیر «الله نورالسموات و الأرض»، دوفصلنامه علمی پژوهشی تفسیر و زبان قرآن، شماره ۱۱، پاییز و زمستان، ۲۹-۵۰.
کربن، هانری، 1373، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه جواد طباطبایی، چاپ اول، تهران: انتشارات کویر.
کریمی، ویکتوریا، غیثی، هانیه، ۱۳۹۷، زیبایی شناسی، تزئینات «قندیلهای طلا» موزه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) با تکیه بر ساختار. نشریه پیکره، شماره ۱۴، پاییز و زمستان. صص ۱۳-۵.
کلینی، محمد بن یعقوب، ۱۳۶۳، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ج پنجم.
کلینی، محمد بن یعقوب، ۱۳۶۵، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ج چهارم.
کوفی، فرات بن ابراهیم، 1410ق، تفسیر فرات کوفی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
گروبه، ارنست، ۱۳۸۱، معماری جهان اسلام، مترجم: یعقوب آژند، تهران، نشر مولی.
گنون، رنه، ۱۳۹۸، سمبولهای بنیادین: زبان جهان شمول علم مقدس، تهران، نشر حکمت.
لینگز، مارتین، ۱۳۹۱، نماد و سرنمون پژوهش در معنای وجود، مترجم: زهرا عبدالله، کتاب ماه هنر، شماره ۱۷۲، صص ۲۴-۳۵.
مازندرانی، محمد، ۱۴۲۹ق، متشابه القرآن، نجف، منتدى النشر، بیروت، مؤسسه العارف.
محمدی ری شهری، محمد، ۱۳۹۰، دانشنامه قرآن و حدیث، جلد ۱۲، قم، انتشارات دارالحدیث.
مددپور، محمد، ۱۳۷۱، حکمتهای معنوی و ساحت هنر، تهران، انتشارات سروش.
مشیون، ژان لوئی، ۱۳۸۰، هنر طریق ذکر، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین المللی هنر دینی و مهدی فیروزان، تهران، انتشارات سروش.
مصطفوی، حسن، ۱۳۷۱، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ۱۲، تهران، وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
معتقدی، کیانوش، ۱۳۹۳، شکوه کاشی زرینفام در محرابهای حرم مطهر رضوی، نشریه آستان هنر، شماره ۸، صص ۳۵-۲۸.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، ۱۳۷۸، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب العلمیه، ج هفدهم.
نقرهکار، عبدالحمید ۱۳۸۷، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، ج۱، تهران، انتشارات وزارت مسکن و شهرسازی.
Blair, Sheila S. 1991.“The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. ” In Muqa- rnas Supplements (Book 5). Leiden: E. J. Brill.
Khoury, Nuha N. 1992, “The Mihrab Image: Com- memorative Themes in Medieval Islamic Architecture. ” Muqarnas 9.
Schuon, Frithjof. 2002. Form and Substance in the Religions. Bloomington, IN: World Wisdom. INC.
Schuon, Frithjof. 2011. Understanding Islam: A New Translation with Selected Letters. Bloomington, IN: World Wisdom. INC.
Stone, Nicholas. 2018. Symbol of Divine Ligh, The Lamp in Islamic Culture and Other Traditions, World wisdom Publications. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,126 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 948 |
||