بررسی تحلیلی – تطبیقی نگاره دوبرگی کتاب ولادت اسکندر | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 68، دی 1402، صفحه 79-93 اصل مقاله (1.11 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.15013.2868 | ||
| نویسندگان | ||
| مژگان اسمعیلی فر* 1؛ مهتاب مبینی* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد پژوهش هنر دانشگاه پیام نور تهران | ||
| 2دانشیار گروه هنر، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| دوره تیموریان یکی از ادوار باشکوه در هنر نگارگری این سرزمین است. تیمور خود علاقه چندانی به کتابآرایی نداشت اما فرزندان و نوادگان او در کتابت و تصویرگری آثار علمی، تاریخی، نجومی و ادبی از یکدیگر پیشی میگرفتند. عمر سلطنت اسکندر سلطان تیموری (نوه تیمور لنگ) اگرچه بسیار کوتاه ولی یکی از درخشانترین دورههای شکوفایی هنر نگارگری سبک شیراز تیموری است. در این عصر بسیاری از کتب و آثار ادبی با این مکتب تصویرگری و تزیین گردید. یکی از نقوشی که در این زمان، نگارگری شده و شامل مفاهیم و محاسبات دقیق احکام نجومی است نگارهای دوبرگی از کتاب ولادت اسکندر است. این کتاب یا درواقع زایچه[1] که باهمت استاد محمد بن یحیی بن محمد الکاشی (عمادالمنجم) در قرن نهم ه. ق نوشته و توسط استاد پیر احمد باغ شمالی نگارگری شده است، طالع و سرنوشت اسکندر سلطان در سالهای سلطنت پیش رو را نشان میدهد. ازآنجاکه این نگاره یکی از نادرترین زایچههای تصویری است که از دید علم نجوم احکامی به آن پرداخته نشده، لذا هدف پژوهش واکاوی مفاهیم علمی و رمزی نمادهای آن، با توجه به مطالب علمی و نقوش کتب نجومی پیش از آن بوده و در این راستا تحقیق پیش رو به این سؤالات میپردازد که: 1. چگونه این نگاره مکتب شیراز پیوند میان علم نجوم و نقاشی را با توجه به تعابیر علمی کتب الموالید و البلهان و نیز تفاسیر نمادی نگارههای کتب عجایب المخلوقات قزوینی، مونس الاحرار و البلهان برقرار کرده است؟ 2. اصولاً این زایچه بیانگر چه مفاهیم علمی، فرهنگی و هنری در طالع شاهزاده تیموری است؟ تحقیق به روش توصیفی- تحلیلی، تطبیقی و تاریخی و شیوه گردآوری مطالعات، با استفاده از منابع کتابخانهای است. نتایج تحقیق نشان میدهد این نقاشی علاوه بر اینکه، چکیدهای از مفاهیم علمی کتاب ولادت اسکندر و کتب پیش از خود بوده، در بهکارگیری نمادها، طراحی و رنگآمیزی با در نظر گرفتن اصول و مقتضیات دوران خود، خلاقیت و نوآوری داشته و بهخوبی میان نشان دادن نگارة منبعث از متن و اصول نقاشی سنتی ارتباط و تناسب ایجاد کرده است. این نقاشی علاوه بر شرح تصویری طالع اسکندر سلطان، حاوی اصول و مفاهیمی است که باید درخور شایستگی او باشد. [1] . هر زایچه فهرستی از موقعیت پنج سیاره و ماه و خورشید و نقطهای روی دایرهالبروج (استیل، 1396: 86) یا صورت فلکی در حال طلوع در لحظه تولد را نشان میدهد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نگارگری مکتب شیراز؛ نقوش نجومی؛ زایچه؛ لوح دوبرگی کتاب ولادت اسکندر سلطان | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب (1387)، مکتب نگارگری شیراز (چاپ اول)، تهران: فرهنگستان هنر
استیل. جان. ام (1396)، ترجمه هاشم سیماب، مقدمهای کوتاه بر اخترشناسی در خاورمیانه (چاپ اول)، تهران: انتشارات سبزان
اصفهانی عبدالحسن بن احمد (قرن نهم ه.ق)، البلهان، موجود در کتابخانه بودلیان لندن با شماره sc27596 –OB/6، گرفتهشده از سایت nosakh.sellfile.ir
آیتاللهی، حبیبالله و مکی نژاد، مهدی. (۱۳۸۸). خط، تذهیب و ترصیع در شاهنامه شاهطهماسبی. به اهتمام دکتر محمدمهدی هراتی. گنجینه (کتاب تخصصی علمی – پژوهشی هنرهای سنتی ایرانی- اسلامی). (۵۳-۴۲). تهران؛ موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری.
بوترو، ژان (1387)، مذهب در بینالنهرین باستان (چاپ اول)، ترجمه خشایار بهاری، تهران: انتشارات فرزین
بیرونی ابوریحان محمد بن احمد، التفهیم لاوایل صنایعه التنجیم، به تصحیح جلالالدین همایی (1367)، چاپ چهارم تهران: نشر هماپاکباز، رویین (1384)، نقاشی ایران: از دیرباز تا امروز (چاپ چهارم)، تهران: انتشارات زرین و سیمینپوپ آرتور اپهام (1380)، شاهکارهای هنر ایران، اقتباس و نگارش دکتر پرویز ناتل خانلری (چاپ دوم)، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگیتجویدی، اکبر (1375)، نگاهی به هنر نقاشی ایران (چاپ دوم)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
دگانی، م. (1394), نجوم به زبان ساده (چاپ چهارم), ترجمه محمدرضا خواجه پور، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی
دهخدا، علیاکبر. (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا (جلد پنجم) تهران؛ موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رابینسن باسیل (1376)، هنر نگارگری ایران، ترجمه آژند، یعقوب (چاپ اول)، تهران: انتشارات مولی
رایس، تالبوت (1393)، هنر اسلامی، مترجم: ماه ملک بهار، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگیرضازاده طاهر (1397)، شمایلنگاری صور نجومی در آثار هنر اسلامی، چاپ اول، چاپخانه دیجیتال فرهنگستان هنررضایی عبدالعظیم (1379)، تاریخ دههزارساله ایران، جلد سوم، تهران: چاپ و انتشار اقبال
ضمیری، محمدعلی (1380)، تاریخ آموزشوپرورش ایران در اسلام، چاپ هشتم، شیراز، ساسان
طوسی، محمد بن احمد طوسی (قرن ششم ه.ق)، عجایب المخلوقات و غرایب المخلوقات، به اهتمام منوچهر ستوده، چاپ دوم (1382)، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
قاسملو، فرید، تکملهای بر پژوهشی در زیجهای دوره اسلامی، تاریخ علم پاییز 1382، شماره اول ص 53–74
قزوینی زکریا بن محمود (682 ه.ق)، عجایب المخلوقات و غرایب المخلوقات، شماره مدرک کتابخانه مجلس: 10-13407، گرفتهشده از سایت nosakh.sellfile.ir
قهاری گیگلو، مهناز و محمدزاده، مهدی (1389)، بررسی تطبیقی صور نجومی در نسخه صورالکواکب و آثار فلزی سدههای پنجم تا هفتم هجری. فصلنامه علمی نگره، شماره 14، بهار 89 ص 5 -21
الکاشی محمود بن یحیی بن حسن، 813 ه. ق: ولادت اسکندر سلطان، نسخه دیجیتالکمالی دولتآبادی. ر، (1396)، بازخوانی عرفانی مبانی هنرهای تجسمی (چاپ اول)، تهران: سوره مهرکندی، ادوارد استوارت)1374، پژوهشی در زیجهای دوره اسلامی، ترجمه محمدباقری، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
مرادی غیاثآبادی، رضا (1391)، گوی بالدار (چاپ اول)، تهران: نقش طاووس
معتقدی. ک (1387)، شکوه خوشنویسی و تذهیب در مکتب شیراز (سدههای هشتم و نهم هجری)، نشریه آینه خیال، مهر و آبان 1387 - شماره 10 (118 - 125)
مقبلی. آ (1396)، تجزیهوتحلیل و نقد آثار نقاشی، چاپ دوم، تهران، مرکز چاپ و توزیع دانشگاه پیام نور
ملکی، توکا (1387)، سیری در نگارگری ایران (مکتبها، آثار و ...)، کتاب ماه هنر، اسفند 1387، ص 72 – 78
موسوی بروجردی، کاظم و جمعی از نویسندگان (1393). تاریخ جامع ایران ج 4 (چاپ اول)، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی
میرفندرسکی، حمیده (1396)، آیکونوگرافی تصویر انسان بالدار، گاو بالدار، شیر بالدار و پرنده در نگارگری بر پایه نجوم، دومین همایش بینالمللی و چهارمین همایش ملی پژوهشهای مدیریت و علوم انسانی 1386، دانشگاه تهران
هنرور. م، تاکستانی. ا (1390)، آموزش قدمبهقدم هنر تذهیب و طرح فرش، چاپ پنجم، تهران: انتشارات یساولی
ورجاوند، پرویز (1366)، کاوش رصدخانه مراغه (چاپ اول)، تهران: چاپخانه سپهر ضم
Al Biruni,“Tafhim”. The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology،Written in Ghaznah on 1029AD. Reproduced from British Museum Ms.Or.8349. Edited by Ramsay R. Wright.London،1934Caiozzo، Anna. Images du ciel d'Orient au Moyen Age. Paris: PUPS، 2003
Corbin, Henry. En Islam iranien, aspects spirituels etphilosophiques III. Les fideles d'amour, shi'ismeet souflsme. Paris: Gallimard, 1972.
Fateme Keshavarz، The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (JSTOR)،No. 2 (1984)، pp. 197-208 (13 pages)،Published By: Cambridge University Press
GUNTHER. “Horoscopes and Public Spheres”.G. Oestmann،H.D. Rutkin & K. von Stuckrad (eds.) 2005 by Walter de Gruyter G m b H & Co. KG، D-10785 Berlin
Tourkin، Sergei. "Astrological Images in Two Persian Manuscripts." Pearls of the Orient: Asian treasures of the Wellcome Library. Edited by Nigel Allan. Chicago: Serindia، 2003: 74-86
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,417 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,011 |
||