تاثیر موقعیت ستارگان بر نگارههای انسانی در دو نسخۀ صورالکواکب قرن نهم هجری | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 67، مهر 1402، صفحه 125-143 اصل مقاله (1.12 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.15578.2945 | ||
| نویسندگان | ||
| سید علی اصغر ربانی* 1؛ سعید خودداری نایینی2 | ||
| 1کارشناس ارشد هنر اسلامی | ||
| 2استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر | ||
| چکیده | ||
| «صورالکواکب الثابته» اثر صوفی رازی جزو کتب آموزشی نجوم قدیم است. این کتاب یک راهنمای مصور شناخت آسمان است که توضیحات جامعی دربارۀ مختصات و ویژگیهای نجومی اجرام سماوی دارد. در صورالکواکب برای هر یک از صورتهای فلکی دو تصویر قرینه دیده میشود که یکی مربوط به آسمان و دیگری مربوط به کرۀ آسمانی است. از میان 48 صورتِفلکی مندرج در صورالکواکب، چهارده نگاره با پیکرۀ انسان مرتبط است که از نظر ساختار در دو دستۀ انسانی (شامل یازده صورت) و موجودات پنداری انساننما (شامل سه صورت) قرار میگیرد. با توجه به ویژگیهای تصویرسازی کتاب مذکور، میتوان نگارههای آن را بهعنوان نمادی از نگارگری دورههای گوناگون مورد مطالعه قرار داد. پژوهش حاضر با هدف روشن نمودن میزان و نحوۀ تاثیرپذیری طرح و نقش پیکرههای آسمانی در دو نسخه از صورالکواکب قرن نهم هجری از موقعیت سماوی اجرام و ستارگان انجام شده است. نگارندگان در پاسخ به این سوال که "نگارگران صورالکواکب در قرن نهم هجری با هدف رعایت ضوابط نجومی و موقعیت ستارگان، چه تغییراتی در پیکرۀ نگارههای انسانی ایجاد کردهاند؟" به آن دسته از تفاوتهای ترسیمی در پیکرنگاری و جامهآرایی پرداختهاند که منشا علمی-نجومی دارد. آن مواردی که نگارگران بر اساس ملاحظات نجومی(برای ثبت موقعیت دقیق ستارگان)، ناچار به اعمال تغییراتی در حالت متعارف پیکرهها بودهاند به طوری که جز با دلایل نجومی توجیهپذیر نیست. و یا بهواسطۀ شکل پیکرۀ آدمی، مجبور به جابهجاییهای جزیی در موقعیت ستارگان شدهاند. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و با استفاده از منابع کتابخانهای به تجزیهوتحلیل کیفی چهارده نگارۀ انسانی و نیمهانسانی در دو نسخۀ صورالکواکب متعلق به قرن نهم هجری محفوظ در کتابخانههای ملی فرانسه و کنگرۀ آمریکا پرداخته است. نگارههای مربوطه در مقایسه با اصول و قواعد پیکرنگاری رایج در قرن نهم هجری و نیز مطابقت با نقشۀ آسمان مورد واکاوی قرار گرفتهاند. نتایج این پژوهش نشان میدهد که نگارگران صورالکواکب در قرن نهم هجری توانستهاند در زمینۀ رعایت وجه زیبایی در کنار حفظ ضوابط نجومی به نوعی از توازن دست پیدا کنند. این نوآوری با اعمال اندک تغییراتی در سنن رایج تصویرسازی صورالکواکب، ازجمله جابهجایی علائم و نشانههای ستارگان بر روی پیکرهها و تغییر در شکل لباسها و ابزار جانبی آنها انجام شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| صورالکواکب؛ عبدالرحمن صوفی رازی؛ نگارگری؛ صورتهای فلکی؛ هنر دوره تیموری | ||
| مراجع | ||
|
ابن ندیم، محمدبناسحاق. 1381، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
بحرانیپور، علی. 1389، «جایگاه غیاثالدین جمشید کاشانی(824-790ه.ق/1421-1388م) در مکتب علمی سمرقند». مطالعات تاریخ اسلام، سال دوم، شماره5: صص4-28.
بیرونی خوارزمی، ابوریحان محمدبناحمد. 1354، التفهیم لاوائل الصناعه التنجیم، تجدیدنظر، تعلیقات و مقدمه جلالالدین همایی، تهران: انجمن آثار ملی.
بیگباباپور، یوسف و غلامیه، مسعود. 1391، «معرفی نسخه خطی منظومه نجومی ارجوزه صورالکواکب»، پیام بهارستان، دوره2، سال4، شماره15:صص549-591.
حسینی، سیدهاشم. 1396، «بازتاب انواع صورتهای فلکی در هنر سفالگری دوران اسلامی تا دوره صفوی و تطبیق آنها با نمونههای موجود در کتاب صورالکواکب عبدالرحمن صوفی»، فصلنامه نگره، دوره12، شماره41: صص112-125.
حمیدسمیعی، عباس. 1398، از تاویل نشانه تا تحلیل فسانه، پژوهشی دربارۀ تصویرسازی نجومی در ایران تا پایان قرن چهارم هجری، تهران: آروَن.
ربانی، سیدعلیاصغر. 1400. واکاوی تاثیر تحولات هنری و نجومی بر نگارههای انسانی نسخ صورالکواکب قرن نهم هجری(مطالعه موردی 1059613 سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوریاسلامیایران، 5036کتابخانه ملی فرانسه و 2008401028کتابخانه کنگره آمریکا)، پایاننامه کارشناسیارشد هنر اسلامی، استاد راهنما سعید خودداری نائینی، دانشگاه هنر تهران.
رضازاده، طاهر. 1397، شمایلنگاری صور نجومی در آثار هنر اسلامی، با همکاری مریم خسروشاهی، تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه ونشرآثارهنری«متن».
صفا، ذبیحالله. 1392، خلاصه تاریخ ادبیات ایران، با همکاری محمد ترابی، تهران: فردوس.
غزنی، سرفراز 1356، اسطرلاب یا شمارشگر نجومی، چاپ اول، تهران: آسمان.
فرشاد، مهدی. 1365، تاریخ علم در ایران، تهران: امیرکبیر.
فقیهعبدالهی، حسن. 1374، «بررسی رساله شرح آلات رصد، نوشته غیاثالدین جمشید کاشانی»، تحقیقات اسلامی، شماره1-2: صص277-318.
لطیفیان، نارملا و شایستهفر، مهناز. 1381، «بررسی ویژگیها و مطالعۀ تطبیقی نگارههای ایرانی در دوران تیموری و صفوی(دو شاهنامۀ بایسنقری و شاه طهماسبی)»، فصلنامه مدرس هنر، دوره1، شماره2: صص55-66.
کرباسی، کلود.1384، شاهکارهای نگارگری ایران، با همکاری ماری پرهیزگاری و پیام پریشانزاده، تهران: موزۀ هنرهای معاصر تهران موسسۀ توسعۀ هنرهای تجسمی.
مصفا، ابوالفضل. 1357، فرهنگ اصطلاحات نجومی همراه با واژههای کیهانی در شعر فارسی، تبریز: موسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
ندرلو، مصطفی.1386، «مقدمهای بر هنر تشعیر در نقاشی ایرانی». هنرهای تجسمی. شماره26. تیر1386: صص34-37.
Carboni, Stefano. (1997). Following the Stars: Images of the Zodiac in Islamic Art. New York: Metropolitan Museum of Art.
Carey, Moya. (2010). Mapping the mnemonic: A late Thirteenth- Century Copy of AL-SUFI's Book of the Constellations in Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts, Edited by R.S. O’Fahey et al. LEIDEN. BOSTON: BRILL. pp. 65-71.
Carey, Moya. (2009). The SUFI and Son: IBN AL SUFI's Poem on the stars and its Prose Parent. Muqarnas, Volume 26: 181-204.
Hafez, Ihsan, et al. (2014). Abd al-Rahman al-Sufi's 3-Step Magnitude System. New Insights from Recent Studies in Historical Astronomy: Following in the Footsteps of F. Richard Stephenson pp 169-177.
(access date:16July2021) https://www.bnf.fr/fr/francois-mitterrand
https://www.loc.gov (access date:16July2021) | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 987 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 647 |
||