پژوهشی در آثار و احوال میرزا عبدالرزاق کاشیپز: پیشگام کاشینگاران شیراز در عصر قاجار | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 68، دی 1402، صفحه 59-77 اصل مقاله (3.28 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.15759.2964 | ||
| نویسنده | ||
| علی اسدپور* | ||
| دانشیار گروه معماری داخلی، دانشگاه هنر شیراز، شهر شیراز، استان فارس. | ||
| چکیده | ||
| کاشیکاری شیراز در عصر قاجار هنرمندان گوناگونی داشته که از این میان «میرزا عبدالرزاق کاشیپز (1284- 1356 ق)» از شاخصترین آنها و از کاشینگارانی است که میراثی ماندگار و خانوادگی از خود برجای گذاشته است. هدف این پژوهش شناسایی احوال، دستهبندی دوران تطور حیات هنری و درنهایت گونه شناسی اولیهای از آثار اوست تا بتواند منبعی برای مطالعات تطبیقی و تکمیلی بعدی باشد؛ بنابراین پرسشهای اصلی در اینجا این است که 1. حیات هنری میرزا عبدالرزاق به چند دوره قابلتقسیم است و عوامل مؤثر بر آنها چه مواردی بوده است؟ 2. آثار موردبررسی در چه موضوعات و مضامینی قابلطبقهبندی هستند؟ 3. ازنظر تاریخی چه دادههایی از دیگر شخصیتهای هنری زمان وی در این آثار قابل استنتاج هستند؟ روش پژوهش، تفسیری-تاریخی باهدف رسیدن به یک تکنگاری است. شیوۀ گردآوری دادهها به روش میدانی و کتابخانهای و شامل عکسهایی از 10 اثر رقمدار از میرزا عبدالرزاق است. این دادهها در فرآیندی تحلیلی به روایتی از آثار و احوال میرزا عبدالرزاق، شخصیتهای تأثیرگذار، همکاران و کارفرمایان او منتهی شدهاند. نتایج مطالعه نشان داد حیات هنری او را میتوان به چهار دستۀ 1. تکوین (1294-1304 ق)، 2. تثبیت (1304-1310 ق)، 3. پیشگامی (1310-1347 ق) و 4. بیمهری (1347-1356 ق) تقسیم کرد. همچنین دستکم، آثار او را میتوان در پنج گروه شامل 1. کاشیهای با طرح گل و مرغ 2. کاشیهای با مضامین حماسی 3. کاشیهای با مضامین دینی 4. کاشیهای با طرح شمایلها و چهرهها و 5. کاشیهای با طرح گلدانی تقسیم کرد. یافتههای این پژوهش که مبتنی بر کاشیهای رقمدار از او سامانیافته، نشان از وجود سلسلهمراتبی از کارفرمایان، معماران و هنرمندان در آثار وی دارد که با الفاظ ویژهای از هم متمایز شدهاند. همچنین شخصیتهایی مانند «محمدابراهیم ابن فریدون»، «عبدالعلی اشرف الکتاب یزدی»، «فرصت الدوله شیرازی» و «سیّد صدرالدین شایستۀ شیرازی» از افراد مؤثر در شکلگیری، تداوم و بلوغ آثار او به شمار میروند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شیراز؛ کاشی؛ میرزا عبدالرزاق فغفوری؛ شمایل؛ گل و مرغ؛ نقوش گلدانی | ||
| مراجع | ||
|
اسکرس، جنیفر، (1399)، شکوه هنر قاجار، گردآوری و ترجمه علیرضا بهارلو و مرضیه قاسمی، تهران، نشر خط و طرح.
افضل طوسی، عفتالسادات و سلاحی، لادن، (1396)، شمایل حضرت محمد(ص) در کاشی نگارههای خانههای شیراز، فصلنامه علمی-پژوهشی نگره، ش 41، صص 5-15.
امداد، حسن، (1387)، فارس در عصر قاجار، شیراز، انتشارات مؤسسۀ فرهنگی و پژوهشی دانشنامۀ فارس و انتشارات نوید شیراز.
تدین، پرویندخت، (1384)، والیان و استانداران فارس بین دو انقلاب (انقلاب مشروطیت و انقلاب اسلامی)، ج1، تهران، امید ایرانیان و بنیاد فارسشناسی.
سیف، هادی، (1392)، نقاشی روی کاشی، چ 2، تهران، انتشارات سروش.
سیف، هادی، (1394)، سوتهدلان نقاش (نقاشی خیالیساز مردم کوچه و بازار)، چ2، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
شایان، کاظم، (1388)، خطبری از استخوان و عاج و صدف در خاتمسازی و شرح زندگی و آثار میرهادی شایان، مجموعه مقالات اولین گردهمایی گنجینۀ هنرهای ازیادرفتۀ ایران (جلد اول) به کوشش مهدی مکینژاد، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
شمس، سپیده، (1386)، ثلث با خط بهشت (هنرمندان فراموششده: اشرفالکتاب یزدی در دورۀ قاجار)، مصاحبه با دکتر کاظم شایان، گنجینۀ هنر، جلد 1، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
صدری افشار، غلامحسین، حکمی، نسرین و حکمی، نسترن، (1392)، فرهنگ فارسی اعلام، چ2، تهران، فرهنگ معاصر.
صفایی، آذر، میرزا ابوالقاسمی، محمدصادق، (1398)، تزئینات معماری در حوضخانۀ خانۀ دُخانچی شیراز، دو فصلنامۀ نگارینۀ هنر اسلامی، ش 17، صص 87-94.
عبدالحسینی، امیر، حامدی، محمدحسن، (1399)، نقاشی قهوهخانه (گزیده مقالات و گفتوگوها)، تهران: نشر آبان.
قاسمی، زهرا، عرببیگی، ابوالفضل، (1397)، بررسی انتساب زمانی، مکانی و هویت هنرمند یک دروازۀ مزین به کاشی هفترنگ، فصلنامه علمی-پژوهشی نگره، ش 46، صص 61-73.
گروت، لیندا، دیوید، وانگ، (1384)، روشهای تحقیق در معماری، ترجمۀ علیرضا عینیفر، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
مارزولف، اولریش، (1393)، تصویرسازی داستانی در کتابهای چاپ سنگی فارسی، ترجمه شهروز مهاجر، چ3، تهران، نشر نظر.
مشکینفام، حسن، (1397)، در ستایش فرهنگ: صدسال چهرههای علمی، فرهنگی و هنری فارس، ج2 (هنرهای سنتی و معماری)، شیراز، نشر حسن مشکینفام فرد.
مکینژاد، مهدی، (1387)، کاشیکاران گمنام دورۀ قاجار (1): استاد علیمحمد اصفهانی، فصلنامه گلستان هنر، ش 13، صص 105-112.
مکینژاد، مهدی، (1388)، کاشیکاران گمنام دورۀ قاجار (2): خاندان خاک نگار مقدم، فصلنامه گلستان هنر، ش 15، صص 80-86.
مکینژاد، مهدی، (1399)، سیاهقلم: احوال و آثار استاد علیمحمد اصفهانی (مجموعه مقالات)، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
مکینژاد، مهدی، (1400)، فنّ جمیل: زندگینامه و آثار استاد علیمحمد اصفهانی، تهران، فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
یاحقی، محمدجعفر، (1398)، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، چ 6، تهران، فرهنگ معاصر.
Seyed Mousavi, Atefeh, (2018), Narrative Illustration on Qajar Tilework in Shiraz, Vol.1, Dortmund, Verlag für Orientkunde.
Assemi, Massoume, (2021), The Panel of Dervishes at the Tekkiyeh Moaven al-Molk in Kermanshah, Iran, Vol. 59 No.1, pp.119-129. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,254 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 958 |
||