بازتاب باورهای دینی و فرهنگی عصر صفوی در نمادپردازی نگارههای نسخه هفتاورنگ ابراهیممیرزا (با تأکید بر دو داستان «یوسف و زلیخا» و «لیلی و مجنون») | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 67، مهر 1402، صفحه 87-101 اصل مقاله (1.02 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.14829.2828 | ||
| نویسندگان | ||
| زهره طاهر* 1؛ فرزانه فرخ فر2؛ صبا فدوی3 | ||
| 1کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشگاه نیشابور | ||
| 2عضو هیأتعلمی گروه پژوهشهنر، دانشکدههنر، دانشگاهنیشابور | ||
| 3دکتری عرفان و تصوف، دانشکده عرفان و تصوف، دانشگاه سمنان | ||
| چکیده | ||
| نمادپردازی شیوه بیانی رمزآمیز و موثر در انتقال معناست که در ادوار مختلف، مورد توجه نگارگران ایرانی بوده است. بهویژه عصر صفوی که در آن با رسمیت بخشیدن مذهب شیعی و گرایش دربار و کارگاههای هنری به مصورسازی مضامین عرفانی، کاربرد عناصر نمادین بیش از پیش مطرح گردید. از جمله این کارگاهها، کارگاه شاهزاده ابراهیم میرزا در مشهد بود که هم به دلیل اهمیت مذهبی و فرهنگی خراسان و هم مصورسازی نسخ فاخری چون هفت اورنگ جامی در آن، مورد توجه بوده است. نگارههای هفت اورنگ ابراهیم میرزا برگرفته از داستانهای جامی است مانند داستان یوسف وزلیخا، که در قرآن کریم و کتب دیگر ادیان آمده و یا داستان لیلی و مجنون که مکرر در ادبیات و فرهنگ ایران بازتاب یافته است. هدف از پژوهش حاضر این است که ضمن بررسی تطبیقی نمادپردازی در نگارههای این دو داستان، رابطه آن با مضامین مختلفی چون باورهای دینی و فرهنگی این دوره را مشخص کنیم و به این پرسشها پاسخ دهیم: 1- فرهنگ و باورهای دینی عصر صفوی چگونه در نمادپردازی دو داستان بازتاب یافته است؟ 2- چه ارتباطی بین نمادپردازی در نگارههای داستان «یوسف و زلیخا» و «لیلی و مجنون» موجود در نسخه هفتاورنگ ابراهیممیرزا با فرهنگ و باورهای دینی ایرانیان در عصر صفوی وجود دارد؟ روش پژوهش تطبیقی- تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانهای-اسنادی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که نگارگران هفت اورنگ از انواع نمادهای فرارونده دینی، فرهنگی و هنری در انتقال باورهای دینی و فرهنگی عصر خود سود جستهاند که کاربرد برخی چون نیلوفر و اسلیمی به تبع از سنت نگارگری دوره صفوی و برخی چون ققنوس و اژدها بر مبنای اساطیر و فرهنگ و نمادی چون کلاه قزلباش منطبق با باورهای مذهبی عصر صفویست. بعلاوه با وجود شباهتهای بسیار در استفاده از نمادهای فرارونده هنری، نمادپردازی دو داستان متاثر از محتوای دینی و فرهنگی نگارهها، متفاوت است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| هنر صفوی؛ مکتب نگارگریمشهد؛ هفتاورنگابراهیممیرزا؛ نمادپردازی؛ باورهای دینی و فرهنگی | ||
| مراجع | ||
|
قرآن کریم
آژند، یعقوب. (1393). هفت اصل تزیینی هنر ایران، تهران: پیکره.
افشاری فرکی، مرتضی. آیت الهی، حبیب اله. رجبی، محمدعلی. (1389). بررسی روند نمادگرایی شمایل ها در نگارگری اسلامی از منظر نشانه شناسی. مطالعات هنر اسلامی, 7(13), 37-54.
پاکباز، رویین. (1381). دایره المعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
چدویک، چالز. (1375). سمبولیسم. ترجمه مهدی سحابی. تهران: مرکز نشر.
خسروی, زهرا. (1388). پژوهش تطبیقی داستان یوسف و زلیخا در ادبیات اسلامی. دانشنامه، ش 2، 33-77.
رسولی نوکنده، اعظم. (1393). بررسی نمادهای عرفانی در نگارههای هفتاورنگ جامی(جامی فریر). پایاننامه کارشناسی ارشد رشته نقاشی. دانشکده هنر، تهران: دانشگاه الزهرا(س).
روحانی، حمیدرضا. (1394).شواهد تصویری از ملازمت شیخمحمد نقاش با دربارسلطان ابراهیممیرزا. باغنظر، ش 36، 29-38.
زندی، نیلوفر، سفیری، فاطمه. (1395). مطالعه تطبیقی تجلی نمادین سرو در ادبیات و نگارگری ایرانی، نگره، ش 40، 86-99.
ذوالفقاری، حسن. (1388). مقایسه چهار روایت لیلی و مجنون نظامی، امیرخسرو، جامی و مکتبی. پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی، ش 1، 59-82.
سید بنکدار، مسعود. (1395). بررسیجایگاه و عملکرد تاج قزلباش در تحولات سیاسیصفویه، شیعه شناسی، ش 56، 195-218.
شریفزاده، سید عبدالمجید.(1375).تاریخ نگارگری در ایران. تهران: حوزه هنری.
شروسیمپسون، ماریانا.(1382). شعر و نقاشی ایرانی، حمایت از هنر ایران. شاهکارهای نقاشی از قرن دهم. مترجم: عبدالعلی براتی و فرزاد کیانی، ویرایش: آیدین آغداشلو. تهران: نسیم دانش.
شعبان پور، منیره(1382)، مکتب نگارگری هرات و هفتاورنگ ، کتاب ماه هنر، شماره 63 و 64، 86-92.
شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1384). فرهنگ نمادها، ترجمه: سودابه فضایلی، جلد اول تا پنجم، تهران: جیحون.
ضرغام، ادهم و حیدری، الهام. (1394). جایگاه آب در نگارههای هفتاورنگابراهیم میرزا. باغ نظر، ش 36، 3-12.
عابددوست، حسین و کاظم پور، زیبا. (1390). تداوم حیات نمادکوه و درخت در هنر تصویری کهن ایران و نمود آن بر فرش های معاصرایرانی. نگره، ش 20، 20-33.
عسگری، زهرا و داوودی مقدم، فریده. (1397). بررسی بازتاب نزاع سیمرغ و اژدها در قالیهای ایرانی با تکیه بر اسطورهها و متون ادبی. ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، ش 50، 137-168.
کفشچیانمقدم، اصغر، یاحقی، مریم. (1390). بررسی عناصر نمادین در نگارگری ایران. باغ نظر، ش 19، 62-76.
کلانتر، نوشآفرین،صادقی، طاهره. (1395).درختدر نمادپردازی عارفانهو ریشههایاسطورهای. ادبیات عرفانی، ش 15، 67-92.
لاجوردی، فاطمه و طالش بابایی، حکیمه. (1390). نمادپردازی بلندی در اندیشه دینی. پژوهشهای ادیان، ش 9، 88-109.
مراثی، محسن. (1395). تحلیل کاربرد رنگ آبی در تصویرسازی در نگارگری ایرانی شخصیت «مجنون» دورههای تیموری و صفوی. نگره، ش 37، 49- 62.
مرادخانی، علی و عتیقهچی، نسرین.(1397). تفسیر نشانهشناختی رنگ از منظر حکمی در نگارگریایرانیاسلامی. رهپویههنر، د1، ش 1، 23-5.
نبیزاده، مجید و موسویشیلگانی، سیدهمهسا. (1398). بررسیتطبیقی تأثیر فرهنگ بر معماری و طراحی لباس با تمرکز بر مقطع تاریخی دورة صفویه. شباک، ش 48، 63-72.
نجاریان، محمدرضا. (1386). چهار روایت از عشق مجنون. نثر پژوهی ادب فارسی(ادب و زبان)، ش 19، 259-289.
Sherv Simpson, M. (1997). Sultan Ibrahim Mirzas Haft Awrang, New Haven: Yale University Press.
Sherv Simpson M. (1989). Persian poetry painting patronage Illustrations in a sixteen century masterpiece.
URL1: https://www.freersackler.si.edu/keywords/haft-awrang (access date: 2021/07/22).
URL2: https://en.wikipedia.org/wiki/Datura_stramonium (access data: 2021/07/22). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,277 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 774 |
||