مطالعۀ بصری تایپفیس قرآنیِ «زینالعابدین»، مورداستفاده در قرآنهای چاپ سربی (1242-1271ق.) | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 67، مهر 1402، صفحه 5-25 اصل مقاله (2.01 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2022.15303.2912 | ||
| نویسندگان | ||
| فائزه طاهری؛ علی بوذری* | ||
| استادیار گروه ارتباط تصویری و تصویرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران | ||
| چکیده | ||
| پس از گذشت کمتر از یک قرن از اختراع چاپ سربی بهدست یوهانس گوتنبرگ (1455م.)، نخستین قرآن بهدست پاگانینو پاگانینی و الکساندر پاگانینی در ونیز به طبع رسید (1537-1538م.). گرچه این قرآن توفیق چندانی در میان مخاطبان پیدا نکرد، ولی بستری برای چاپ قرآن ایجاد کرد، بهگونهای که طی سه قرن 62 قرآن در اروپا به چاپ رسیده است. ایران نخستین کشور در میان کشورهای مسلمان بود که در اواسط قرن سیزدهم هجری، موفق به چاپ و نشر قرآن در مطبعۀ میرزا زینالعابدین تبریزی شد (1242ق.). این پژوهش نشان میدهد که این کتاب به همراه نُه قرآن دیگر بهشیوه چاپ سربی در مطبعۀ همو و شاگردانش به طبع رسیده است (1242ق.-1271ق.) که در این میان در هشت چاپ از تایپفیس واحدی استفاده شده که در این پژوهش با عنوان تایپفیس قرآنیِ «زینالعابدین» معرفی شده است. هدف کالبدشکافی و مطالعۀ بصری تایپفیس «قرآنیِ زینالعابدین» تلاش میکند تا به این پرسش پاسخ دهد که این تایپفیس بهلحاظ فرمی دارای چه ویژگیهای بصری بوده است؟ تحقیق حاضر از منظر هدف کاربردی و از منظر ماهیت دادهها کیفی است. برای جمعآوری دادهها از منابع کتابخانهای استفاده شده است. یافتههای تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و از بررسی و واکاوی فرم حروف، تطابق و قرابت آنها با هم، تغییرات و تنوع فرمها در موقعیتهای مختلف و در همنشینی با حروف دیگر در تایپفیس بهدست آمده است. یافتههای این پژوهش حاکی از آن است که در طراحی فرم حروف در تایپفیس «قرآنیِ زینالعابدین» برخی قواعد حاکم بر طراحی تایپفیس و فنآوری نوظهور چاپ سربی با هدف حفظ قابلیتها و اصالتهای فرم در خوشنویسی مدنظر بوده است. طراحان این تایپفیس از راهکارهای مختلفی برای نیل به این هدف سود جستهاند که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد: بهرهگیری از فرمهای مشابه حروف در خلق حروف جدید (برای مثال استفاده از کاسه حرف «ن» و دندانههای «سـ» و «ـسـ» برای خلق حروف «س» و «ـس»)؛ ایجاد تنوع فرم در همنشینی حروف با استفاده از خردهفرمهای واسط؛ تعداد محدود لیگاچرها علیرغم تنوع فرمها. | ||
| کلیدواژهها | ||
| چاپ سربی؛ قرآن؛ تایپفیس؛ چاپ حروفی؛ خط نسخ؛ میرزا زینالعابدین تبریزی | ||
| مراجع | ||
|
احمدوند، عباس. (1380). «گزارشی کوتاه از چاپ و نشر قرآن کریم در غرب». آینه پژوهش. ش. 69، مرداد و شهریور 1380: 256-261.
احمدینیا، محمدجواد. (1391). بررسی شیوه طراحی حروف و بهکارگیری آن در کتب چاپ سربی نیمۀ اول قرن 13ق. در ایران. پایاننامه کارشناسی ارشد رشتۀ پژوهش هنر. دانشگاه شاهد. استاد راهنما: علیاصغر شیرازی.
احمدینیا، محمدجواد. (1393). «طراحی حروف در رسالۀ جهادیه، نخستین کتاب فارسی چاپشده در ایران». فصلنامۀ مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات. دورۀ 25، ش. 3: 130-148.
احمدینیا، محمدجواد؛ شیرازی، علیاصغر. (1393). «روند شکلگیری کتابهای چاپ سربی در دورۀ قاجار بین سالهای 1233 تا 1250هـ.ق.». نگره. ش. 32: 65-79.
ایازی، سید یاسر. (1379). کتابشناسی قرآنهای چاپی ایران. تهران: نمایشگاه کتاب تهران.
آراسته، منوچهر. (1391). «بررسی اولین نسخههای قرآن چاپ سربی و سنگی چاپشده در ایران موجود در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی». شمسه. د. 4، ش. 14-15، بهار و تابستان 1391.
بابازاده، شهلا. (1378). تاریخ چاپ در ایران. تهران: طهوری.
بامداد، مهدی. (1347). شرححال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. تهران: زوار.
بدوی، عبدالرحمن. (1375). «قرآن و نسخههایش در اروپا». کیهان فرهنگی. ش. 128، مرداد و شهریور 1375: 78-81.
بوذری، علی. (1390). «نخستین کتاب چاپ سنگی در ایران (قرآن، تبریز 1249ق.)». نامۀ بهارستان. س. 12، ش. 18-19: 367-370.
بوذری، علی. (1394). «نخستین کتاب چاپ سربی و نخستین قرآن چاپ سنگی در ایران». فصلنامۀ تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه. س. 12، ش. 46: 148-164.
شچگلووا، الیمپیادا پاولونا. (1388). تاریخ چاپ سنگی در ایران. ترجمۀ پروین منزوی. تهران: معین.
صحراگرد، مهدی. (1399). سطر مستور؛ تاریخ و سبکشناسی کوفی شرقی. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
طاهری، فائزه. (۱۳۹۷). مبانی طراحی بصری برای فونت فارسی. تهران: فاطمی.
فضائلی، حبیبالله. (1350). اطلس خط. اصفهان: مشعل.
کریمینیا، مرتضی. (1392). «سیر چاپ متن و ترجمۀ قرآن در اروپا». ترجمان وحی. س. 16، ش. 32، پاییز و زمستان 1391: 63-85.
مارزلف، اولریش. (1385). «نوپایی چاپ در ایران، تعریف و تخمین». مترجم: آزاده افراسیابی. کتاب ماه کلیات. ش. 103، 104 و 105، تیر و مرداد و شهریور 1385: 22-31.
مدیرشانهچی، کاظم. (1354). «کتب قدیمی چاپی». نشریۀ دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد. ش. 14: 296-316.
مدیرشانهچی، کاظم. (1362). «قرآنهای چاپی». مشکوه. ش. 2، بهار 1362: 124-127.
معینی، محسن. (1377). «چاپ قرآن». در دانشنامۀ قرآن و قرآنپژوهی. بهکوشش بهاءالدین خرمشاهی. تهران: دوستان ناهید: 871-872.
میرزابزرگ قائممقام، عیسی بن حسن. (1393). رسالۀ جهادیه [بازچاپ نسخه 1233]. با تقریظ اولریش مارزلف؛ با مقدمه مجید غلامیجلیسه، محمدجواد احمدینیا. قم: عطف.
میرزابزرگ قائممقام، عیسی بن حسن. (بیتا). رسالۀ جهادیه [بازچاپ نسخه 1234]. با مقدمۀ میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی و جهانگیر قادممقامی. زیرنظر ایرج افشار. تهران: انتشارات فرهنگ ایران زمین (۱۷ سلسله چاپ لوحی و عکسی۱).
Bobzin, Hartmut; Hollander, August den. (2014). "Early Printed Korans; The Dissemination of the Koran in the West ."Journal of Qur'anic Studie. Volume 7, Issue 2: 136-143.
Bobzin, Hartmut; Martini, Anke. (1996). Between Imitation and Imagination: The Beginnings of Arabic Typography in Europe. Leipzig: Orient-Institut der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft.
James, David. (1992). After Timur. Qurans of the 15th and 16th centuries. London: Khalili Collections.
Marzolph, Ulrich. (2007). “Persian Incunabula: A Definition and Assessment”. Gutenberg-Jahrbuch, 82: 205-220.
Scheglova, Olympiada Pavlovna. (1975). Katalog litografirovannykh knig na persidskom i︠a︡zyke v sobranii Leningradskogo otdelenii︠a︡ Instituta vostokovedenii︠a︡ AN SSR. Vol. 1-2. Moscow: Institut vostokovedenii͡a︡ (Akademii͡a︡ nauk SSSR). Leningradskoe otdelenie. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 908 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 667 |
||