مفهوم جایگاه بدن ناصرالدینشاه در نقاشی تالار آینه کمالالملک بر مبنای نظریه یوری لوتمان | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 65، فروردین 1402، صفحه 169-179 اصل مقاله (2.6 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.5018.2366 | ||
| نویسندگان | ||
| شراره افتخاری یکتا* 1؛ امیر نصری2؛ مهدی محمدزاده3 | ||
| 1دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز | ||
| 2دانشیار و عضو هیات علمی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامهطباطبایی | ||
| 3دانشیار و عضو هیات علمی دانشکده هنرهای صناعی اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز | ||
| چکیده | ||
| نقاشی قاجار، بهویژه از دوران ناصرالدینشاه به بعد، همگام با تحولات اجتماعی ـ فرهنگی، در آستانه عبور از سنتهای پیشین، در گستره مفاهیم تازهای قرار میگیرد. یکی از این مفاهیم که بیش از هر حوزه دیگری، دچار تحول و دگرگونی میشود؛ "بدن" است. از جمله جایگاه و کارکرد "بدن" در تصاویر پادشاه؛ که بهعنوان یک نظام نشانهای مهم، در تقابل با دیگری معنا تولید میکند. تصویر تالار آینه بازگوکننده چنین کارکردی از "بدن" در فضای گفتمانی قاجار با دیگری است و بر این مبنا، مساله پژوهش این است که؛ چه مناسباتی میان بدن ناصرالدینشاه با عناصر درون تصویر تالار آینه برقرار است یا بهعبارتی، نحوه مواجهه بدنِ ناصرالدینشاه بهمثابه بدنِ خود درون فرهنگ، در دیالکتیک با بدنِ دیگری که برآمده از "نه ـ فرهنگ" است، چگونه نمایش داده میشود. "نَه ـ فرهنگ" یکی از اصطلاحات اساسی و کاربردی در نظریات یوریلوتمان است که در برابر فرهنگ قرار میگیرد. از اینرو هدف پژوهش، بهرهگیری از نظریات لوتمان برای بررسی جایگاه بدنِ ناصرالدینشاه در تناسب با عناصر تصویری درون تصویر تالار آینه کمالالملک است که در سپهرنشانهای قاجار جای میگیرد. سپهرنشانهای یکی از پویاترین مفاهیم در نظریات لوتمان است که حاوی دو مفهوم بنیادین "خود" و "دیگری" است و همچون واسطهای برای تولید معنا در فضایی دوگانه عمل میکند؛ بنابراین پرسشی که به آن پاسخ داده میشود این است که: آیا بدن ناصرالدینشاه در تقابل با بدنِ دیگری درون "نه ـ فرهنگ"، "بدن ـ نزدیک" محسوب میشود و یا "بدن ـ دور" است؟ بر این اساس، پژوهش با روش سپهرنشانهای لوتمان، جایگاه بدن ناصرالدینشاه در تالار آینه را مورد مطالعه و بررسی قرار میدهد و جمعآوری این اطلاعات با استفاده از منابع مکتوب کتابخانهای و با بهرهگیری از شیوه توصیفی ـ تحلیلی انجام میگیرد. با توجه به تحولات گفتمانی فرهنگ در سپهرنشانهای قاجار؛ نتیجه پژوهش گویای این است که جایگاه "بدن" ناصرالدینشاه در تالار آینه کمالالملک، در دیالکتیک با دیگری، در مسیر گسست از خود قرار دارد؛ پیوسته کمرنگ شده و کنش خود را از دست میدهد و در نهایت، تصویری از یک "بدن ـ نزدیک" را نمایش میدهد. جذب و نزدیکشدن به بدنِ دیگری درون "نه ـ فرهنگ" حاکی از شکلگیری هویت در بدنِ ناصرالدینشاه در محور دیگری، و گسست جایگاه او از ارزشهای تاریخی و حافظه فرهنگی است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ناصرالدینشاه قاجار؛ یوری لوتمان؛ بدن؛ کمالالملک؛ تالار آینه | ||
| مراجع | ||
|
پاکباز، رویین (1379)، دایرهالمعارف هنر، چاپ دوم، تهران، فرهنگ معاصر.
پاکتچی، احمد (1389)، معناسازی با چینش آشوب در نظم در رویکرد نشانهشناسی فرهنگی (مجموعه مقالات نشانهشناسی فرهنگ(ی))، بهکوشش امیرعلی نجومیان. تهران، سخن.
توروپ، پیتر (1390)، نشانهشناسی فرهنگی و فرهنگ (مجموعه مقالات نشانهشناسی فرهنگی)، ترجمه فرزان سجودی، بهکوشش فرزان سجودی، تهران، علم.
دلزنده، سیامک (1395)، تحولات تصویری هنر ایران، تهران، نظر.
ذکایی، محمدسعید . امنپور، مریم (1391)، درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن در ایران، تهران، تیسا.
سمننکو، الکسی (1396)، تار و پود فرهنگ، ترجمه حسین سرفراز، تهران، علمی فرهنگی.
سنسون، گوران (1390)، خود دیگری را میبیند: معنای دیگری در نشانهشناسی فرهنگی، مجموعه مقالات نشانهشناسی فرهنگی، ترجمه تیناامراللهی، به کوشش فرزان سجودی، تهران، علم.
شعیری، حمیدرضا (1398)، تحلیل نشانه ـ معناشناختی گفتمان اجتماعی مد: از عقلمحوری تا آرمانگرایی، فصلنامه زبانشناسی اجتماعی، شماره 4، صص 37 ـ 31.
کمالالملک، محمد (1381)، کمالالملک، بهکوشش حسین کاشیان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
لوتمان، یوری (1390)، درباره سپهرنشانهای، مجموعه مقالات نشانهشناسی فرهنگی، ترجمه فرناز کاکهخانی، بهکوشش فرزان سجودی، تهران، علم.
لوتمان، یوری (1397)، فرهنگ و انفجار، ترجمه نیلوفر آقا ابراهیمی، تهران، تمدن علمی.
معین، مرتضیبابک (1393)، معنا به مثابه تجربه زیسته، تهران، سخن.
نصری، امیر(1394)، بدن بهمنزله شیء، مهرنامه، شماره 43، صص 299 ـ 298.
Bakhtin, M.M. (1984), Rabelais and his World, H. Isowolsky (Tr.), Bloomington,Indiana University Press.
Holquist, Michael (2002), Dialogism: Bakhtin and His World, London, Routledge.
Lotman, Yuri (1990), Universe of the Mind: A Semiotic Theory of Culture, Translated by Ann Shukman, London, I.B.TAURIS.LTD.
Merleau-Ponty, Maurice (2002), Phenomenology of Perception, Translated by Colin Smith. London, Routledge. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,435 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 825 |
||