مطالعۀ تطبیقی آیین سماع در سماعنامهها و نگارگری ایرانی با رویکرد شمایلنگاری | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 67، مهر 1402، صفحه 103-123 اصل مقاله (1.16 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.14894.2842 | ||
| نویسندگان | ||
| مهدی مختاری1؛ نرگس ذاکر جعفری* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد رشته اتنوموزیکولوژی، دانشگاه هنر، دانشکده موسیقی | ||
| 2دانشیار دانشگاه گیلان، گروه موسیقی، دانشکده هنر و معماری، شهر رشت | ||
| چکیده | ||
| سماع بهمثابه آیینی در حیطۀ گفتمان عرفان اسلامی، به فرایندی اطلاق میشود که در وهلۀ نخست، نمودِ ظاهری آن بهواسطۀ کنشهای جسمانیِ سماعکنندگان، تداعیگر گونهای از رقص یا حرکات موزون است. از آنجاییکه تکثر منابع مرتبط با آیین سماع، شامل حوزههای گوناگونی نظیر عرفان، ادبیات، موسیقی، نگارگری و غیره میشود، آنچه شناخت دقیق از این پدیدۀ آیینی را تسهیل میکند، مقایسه و تطبیق منابع مذکور با یکدیگر است. هدف از این پژوهش، مطالعهای تطبیقیْ میان «سماعنامهها»، بهعنوان منابعی نوشتاری و «نگارههای مرتبط با سماع»، در مقامِ منابعی دیداری است. مسئلۀ اصلی پژوهش از رهگذر پرداختن به این پرسشها پیگیری میشود: 1. منابع مکتوب و تصویریِ موردمطالعه، تا چه اندازه با یکدیگر همپوشانی داشتهاند و 2. عینیتیافتن مباحث نظری مطرحشده در سماعنامهها به چه ترتیبی در نگارههای مورد بررسی بازنمایی شده است. لذا بهمنظور بررسی چگونگیِ نمود مباحث مطرحشده در سماعنامهها و نیز عینیتیافتن آنها در نگارههایی با محوریتِ سماع، به مقایسۀ منابع نوشتاری و دیداری پیرامون مقولۀ «سماع» پرداخته شده است. مقایسۀ منابع مذکور، شامل سه سطحِ «کنشهای جسمانی»، «رفتارهای مناسکی» و «عناصر موسیقایی» میشود که متناسب با هریک از این سطوح، به منابع فرعی مانند رسالات موسیقایی نیز رجوع شده است. یافتهها با روش تطبیقی و مبتنی بر نظریۀ «شمایلنگاری» پانوفسکی مورد تحلیل قرار گرفتهاند و شیوۀ گردآوری دادهها از طریق رجوع به منابع کتابخانهای صورت گرفته است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان میدهد که هریک از سطوحِ جسمانی، مناسکی و موسیقاییِ موردبررسی در منابع مذکور، دارای شباهتها و تفاوتهاییاند که حاکی از همپوشانیها و در برخی موارد تمایزاتی میان این منابع است. همچنین، پایبندی نگارگر به مضامین یادشده در سماعنامهها عموماً با انعکاس بارقههایی از واقعیت در اثر وی همراه بوده است و برعکس، بهمیزانی که نگارگر از محتوای منابع مکتوب فاصله میگیرد خیالانگیزی در نگارههای مربوطه، تشدید و از نسبتِ آنها با واقعیت کاسته میشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آیین سماع؛ سماعنامه؛ نگارگری ایرانی؛ موسیقی؛ شمایلنگاری | ||
| مراجع | ||
|
ابرقوهی، شمسالدین ابراهیم (1364). مجمعالبحرین. بهاهتمام نجیب مایل هروی، تهران: مولی.
ابنبزاز اردبیلی (1373). صفوةالصفا: در ترجمۀ احوال و اقوال و کرامات شیخ صفّیالدّین اسحق اردبیلی. بهتصحیح غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز: مصحح.
آژند، یعقوب (1389). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، دو جلد، تهران: انتشارات سمت.
اشرفی، م.مقدم (1367). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران. ترجمۀ رویین پاکباز، تهران: نگاه.
العبادی، قطبالدین ابوالمظفر منصوربن اردشیر (1347). التصفیه فی احوال المتصوفه: صوفینامه. بهتصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
القشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن (1391). رسالۀ قشیریّه. ترجمۀ ابوعلی حسن بی احمد عثمانی، بهتصحیح مهدی محبتی، تهران: هرمس.
الطوسی، احمدبنمحمد (1360). الهدایه السعدیه فی معان الوجدیه. بهاهتمام احمد مجاهد، تهران: کتابخانۀ منوچهری.
باخرزی، ابوالمفاخر یحیی (1383). اورادالاحباب و فصوص الآداب. جلد دوم، بکوشش ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.
بینام (1384). شاهکارهای نگارگری ایران، تهران: موزۀ هنرهای معاصر و مؤسسۀ توسعۀ هنرهای تجسمی.
پاکباز، رویین (1385). نقاشی ایران: از دیروز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
پورجوادی، نصرالله (1367). «دو اثر کهن در سماع: از عبدالرحمن سُلَمی و ابومنصور اصفهانی». فصلنامۀ معارف 5 (3): 78-3).
تفضلی، ابوالقاسم (1382). سماع. تهران: زریاب.
دادگر، محمدرضا و فرزانه نبوی (1393). «جلوه تصویری سماع و سرای مغان در دیوان حافظ دوره صفوی». نامه هنرهای تجسمی و کاربردی 7 (13): 93-81.
حاکمی، اسماعیل (1384). سماع در تصوف. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جامی، ابوالفتح محمد بن مطهر (1343). حدیقهالحقیقه. بهاهتمام محمدعلی موحد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دزی، ر.پ.ا (1345). فرهنگ البسۀ مسلمانان. ترجمۀ حسینعلی هروی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ذاکرجعفری، نرگس (1396). حیات سازها در تاریخ موسیقایی ایران: از دورۀ ایلخانیان تا پایان صفویه. تهران: ماهور.
زرینکوب، عبدالحسین (1388). «عارف و عامی در رقص و سماع». پژوهشنامۀ فرهنگ و ادب 5 (9): 39-21.
زرینی، سپیدهسادات و محسن مراثی (1387). «بررسی چگونگی تأثیرگذاری عرفان اسلامی در شکلگیری هنر نگارگری مکتب هرات تیموری و تبریز صفوی». فصلنامه تحلیلیپژوهشی نگره 4 (7): 105-93.
سبحانی، توفیق (1387). «شعر و موسیقی در سماع مولویان». فصلنامه نامۀ سخن، ش. 30: 20-5.
سپهسالار، فریدون بن احمد (1378). زندگینامۀ مولانا جلالالدین مولوی. بهتصحیح سعید نفیسی، تهران: اقبال.
سهروردی، شیخ شهابالدین (1364). عوارفالمعارف. ترجمۀ ابومنصورعبدالمومن اصفهانی، بهاهتمام قاسم انصاری، تهران: علمی و فرهنگی.
عبدالقادر مراغی (1366). جامعالالحان، تصحیح تقی بینش، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
عبدالقادر مراغی (1370). شرحالادوار (با متن ادوار و زوائدالفواید)، تصحیح تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
عبدی، ناهید (1390). درآمدی بر آیکونولوژی: نظریهها و کاربردها. تهران: سخن.
غزالی، امام محمد (1359). وجد و سماع. ترجمۀ مویدالدین محمد خوارزمی، بهکوشش سیدحسین خدیوجم، تهران: چاپ خواجه.
غزالی طوسی، ابوحامد امام محمد (1380). کیمیای سعادت، جلد اول. بهکوشش حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.
کاشانی، حسن (1371). سه رسالۀ فارسی در موسیقی (کنزالتُحف). بهاهتمام تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کاشانی، عزالدین محمدبنعلی (1394). مصباحالهدایه و مفتاحالکفایه. بهتصحیح جلالالدین همایی، تهران: سخن.
مستملی بخاری، ابوابراهیم اسماعیلبنمحمد (1363). شرح التعرف لمذهب التصوف، جلد چهارم. بهتصحیح محمد روشن، تهران: اساطیر.
مایل هروی، نجیب (1372). اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن: سماع نامههای فارسی. تهران: نشر نی.
محمدیان، فخرالدین، سیدرسول موسوی حاجی، و عابد تقوی (1398). «سیری در تحولات اجتماعی آیین سماع و موسیقی عرفانی ایران با توجه به نگارههای اسلامی». فصلنامه عرفان اسلامی 16 (62): 69-51.
معرکنژاد، سید رسول (1386). «سماع درویشان در آینهی تصوف». فصلنامه فرهنگستان هنر، ش. 21 و 22: 41-4.
معین، محمد (1381). فرهنگ معین، دو جلد. گردآوری عزیزالله علیزاده، تهران: اَدِنا.
ملاح، حسینعلی (1376). فرهنگ سازها. تهران: کتابسرا.
نصری، امیر (1391). «خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی». فصلنامه کیمیای هنر 1 (6): 20-7.
هجویری، ابوالحسن علیبنعثمان (1387). کشف المحجوب. بهتصحیح محمود عابدی، تهران: سروش.
Straten, Roelof Van (1994). An Introduction to Iconography. Translated by Patricia de Man, London and New York: Taylor & Francis.
Canby, Shila. R (2009). Shah Abbas: The Remaking of Iran. The British Museum Press.
Wright, Elaine (2009). Islam, Faith. Art. Culture, Manuscripts of the Chester Beatty Library, London: Scala Publishers Ltd.
URL 1: https://g.co/arts/ZJLiRCmL485LWzqPA (access date: 2021/06/26).
URL 2: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/452847 (access date: 2021/06/26). | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,275 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 706 |
||