بررسی کاربرد و چگونگی اجرای مورّبنویسی در نسخ خطی سدۀ هفتم و هشتم هجری (براساس نسخ خطی کتابخانه و موزه ملی ملک) | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 65، فروردین 1402، صفحه 75-91 اصل مقاله (1.61 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.13804.2679 | ||
| نویسندگان | ||
| شهاب شهیدانی* 1؛ محمدمهدی قادریان2؛ علی رضا محمدی میلاسی3 | ||
| 1استادیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان | ||
| 2کارشناسارشد رشته نقاشی، مؤسسه عالی آموزش سپهر اصفهان | ||
| 3استادیار گروه گرافیک مؤسسه عالی آموزش سپهر اصفهان | ||
| چکیده | ||
| مطالعه بر روی نسخ خطی نشان میدهد، یکی از تمهیدات مهم کاتبان در سیر کتابت متون، مورّبنویسی بودهاست. مورّبنویسی در نسخ خطی کاربردهای زیادی داشته و امکانات متنوعی برای کاتبان فراهم میکرده است. ضمن این که کاتبان به وفور از آن استفاده کردهاند. گاهی نیز نقش تزئینی در صفحهآرایی به خود گرفته است. با وجود چنین اهمیتی کاربردهای مورّبنویسی و چگونگی استفاده از آن، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف این مقاله بررسی کاربرد و چگونگی اجرای مورّبنویسی در سدۀ هفتم و هشتم هجری در نسخ خطی کتابخانه و موزه ملی ملک است. سوالهای این پژوهش در راستای تحلیل موضوع عبارتاند از اینکه؛ 1- مزیتهای مورّبنویسی برای کاتبان چه بوده است؟ 2- از مورّبنویسی در چه مواردی و به چه میزان استفاده شده است؟ 3- چه ساختار فرمی برای مورّبنویسی میتوان در نظر گرفت؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و شیوۀ جمعآوری اطلاعات به صورت کتابخانهای-اسنادی انجام گرفته است. به این منظور، تمامی 1618 برگ نسخة خطی سدههای هفتم و هشتم هجری منتشر شده در سایت کتابخانه و موزه ملی ملک که عمدتاً شامل کتب علمی و ادبی، مخصوصاً کتابت اشعار است مورد مطالعه قرار گرفت و از این میان 41 برگ انتخاب شد. نتایج این پژوهش نشان میدهد، برای کاتبان این دوره، جنبة کاربردی مورّبنویسی نسبت به زیبایی و تزئینات صفحه اولویت بیشتری داشته است. کاربرد مورّبنویسی در دو بخش اصلیِ تکمیل و اصلاح متن و ایجاد تمایز بوده است. گاهی نیز بیدلیل یا به اشتباه، مورّبنویسی رخ داده است. مورّبنویسی در شرح واژگان دشوار، اصلاح جاافتادگی و یا جبران کمبود فضای کتابت به منظور اصلاح و تکمیل متن کاربرد داشته و در ایجاد تمایز برای شمارهگذاری صفحه و هماهنگی شکلها با متن نیز استفاده شده است. مورّبسازی متن در راقمه و انجامۀ نُسخ، راهکاری دیگر برای ایجاد تمایز بوده است. استفاده از مورّبنویسی، بسته به کاربرد آن از یک کلمه تا یک صفحه را شامل میشود و غالباً در حواشی و گاهی نیز در خلال متن نوشته شده است. ساختار مورّبنویسی نیز با بررسی طول سطرها و زاویة آنها نسبت به هم به دست میآید. | ||
| کلیدواژهها | ||
| مورّبنویسی؛ مورّبسازی؛ نسخ خطی؛ خوشنویسی؛ کتابخانه و موزه ملی ملک | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب.(1387). مکتب نگارگری شیراز، تهران: فرهنگستان هنر.
افشــار، ایرج.(1389). سطربندی گشاد و کوتاه در نسخه، نامهبهارستان، سال یازدهم، شماره 16، صص 44-37.
افشار، ایرج.(1381). مقام انجامه در نسخه، نامه بهارستان، سال سوم، شماره 5، صص 100 - 39.
اورستی، پائولا.(1385-1384). نسخههای خطی اسلامی: ویژگیهای مادی و گونــهشــناختی، ترجمة شــیرین بنــی احمد، نامة بهارســتان، ســال ششــم، شماره ی اول-دوم،صص 37-30.
اوجبی، علی.(1395). فرزند هرات، ارجنامه نجیب مایلهروی، تهران: خانه کتاب.
خودداری، سعید، اکبری، الهام.(1398). بررسی روند تکامل و نقش مورّبنویسی در صفحهآرایی نسخ خطی از سده چهارم تا نهم هجری، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 24، شماره 3،صص 76-65.
دروش، فرانســوا.(1395). دســتنامه نسخهشناســی نســخهها بــه خــط عربی، ترجمه سید محمدحسین مرعشی، تهران: نشر سمت.
سلطانی، پوری، راستین، فروردین.(1388). دانشنامه کتابداری و اصلاعرسانی، تهران: فرهنگ معاصر.
صفری آق قلعه، علی.(1390). نســخهشــناخت، تهران: انتشــارات میراث مکتوب.
عظیمی، حبیبالله.(1389). اصول و مبانی نسخهشناسی در کتب خطی، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
عظیمی، حبیبالله.(1393). مکتب هنری شیراز در نسخ خطی ایرانی، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
فدایی، غلامرضا.(1392).آشنایی با نسخ خطی و آثار کمیاب، تهران: نشر سمت.
فضائلی، حبیبالله.(1350). اطلس خط، اصفهان: انجمن آثار ملی اصفهان.
قیچخانی، حمیدرضا .(1392). زرافشان، فرهنگ اصطلاحات و ترکیبات خوشنویسی، کتابآرایی و نسخهپردازی در شعر فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
قلیچخانی، حمیدرضا .(1396). خواجه اختیار منشی، تهران: پیکره.
مایلهروی، نجیب.(1380). تاریخ نسخهپردازی و تصحیح انتقادی نسخههای خطی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مایلهروی، نجیب .(1352). لغات و اصطلاحات کتابداری و فن کتابسازی، همراه با اصطلاحات جلدسازی، تذهیب و نقاشی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مایلهروی، نجیب .(1369). نقد و تصحیح متون. مشهد: بنیاد پژوهشهای علمی آستان قدس رضوی.
مایلهروی، نجیب .(1370). نگاهی به روشهای کتابشناسی در تمدن اسلامی، مجله مشکاه، شماره 32، 179صص167.
منزوی، احمد .(1348). فهرست نسخههای خطی فارسی، تهران: مؤسسه فرهنگی منطقهای.
وفادارمرادی، محمد .(1379). مقدمهای بر اصول و قواعد فهرست نگاری در کتب خطی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
همائی، جلالالدین .(1340). تاریخ ادبیات ایران؛از قدیمترین عصر تاریخی تا عصر حاضر، تهران: فروغی.
مأخذ تصاویر:
http://malekmuseum.org/ | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,041 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 761 |
||