مطالعهای در سیر تحوّل ساختار دیباچه های مرقّع عصر صفوی | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 65، فروردین 1402، صفحه 19-35 اصل مقاله (1.04 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.14498.2771 | ||
| نویسنده | ||
| حنیف رحیمی پردنجانی* | ||
| استادیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد | ||
| چکیده | ||
| همزمان با ظهور مرقّع به عنوان شکل جدیدی از کتابآرایی، ایدهٔ افزودن دیباچه به ابتدای آن با تأسی از آثار ادبی و تاریخی نیز شکل گرفت. به مرور زمان و تحت تأثیر عوامل متعدّد، ساختار دیباچهها به تدریج پیچیدهتر گردید و مؤلفههای ساختاری جدیدی به آنها افزوده شد. هدف پژوهش حاضر تعیین سیر تطوّر مؤلّفههای ساختاری دیباچههای مرقّع عصر صفوی است. در حقیقت مسألهٔ اصلی پژوهش حاضر این است که به مرور زمان، ساختار دیباچههای مرقّع دورهٔ صفوی چه تغییری کرده و ماهیّت و میزان این تغییرات چگونه است؟ برای پاسخ به سوال اصلی و رسیدن به هدف پژوهش، از روش توصیفی-تحلیلی، استفاده و برای تبیین هرچه بهتر، از تطبیق و تحلیل محتوا نیز بهره گرفته شد. شیوهٔ گردآوری مطالب به صورت کتابخانهای است. نحوهٔ تبیین به این صورت است که ابتدا برای بررسی تأثیر و تأثّرات احتمالی، ساختار کلّی دیباچههای ادبی و تاریخی و دیباچههای مرقّع تیموری مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه با بررسی محتوای دیباچههای صفوی، مؤلفههای ساختاری آنها استخراج و با هم تطبیق داده شد. سپس از طریق تحلیل محتوای کمّی، نرخ تغییرات ساختارهای اصلی دیباچهها (تحمیدیه، استدلال، تاریخ و توصیف) در طول زمان مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان میدهد که مؤلّفان دیباچههای مرقّع در دورهٔ صفوی، طرحی نو درانداختند و دو مؤلفهٔ ساختاری - تاریخ هنر و توصیف مرقّع - برای ارتباط هرچه بیشتر دیباچه با مرقّع افزودند. در حقیقت تاریخ تغییرات ساختاری دیباچههای مرقّع صفوی را باید تاریخ حل مسألهٔ ارتباط دیباچه و مرقّع و برقراری تعادل میان دو مؤلفهٔ تاریخ هنر و توصیف مرقّع دانست. در نهایت، تلفیق و تعادل این دو مؤلفه در دیباچهٔ مرتضیقلی شاملو به نتیجه رسید، دیباچهای که این مسأله را نه از طریق برابری این دو مؤلفه، بلکه با استفاده از صنایع ادبی و زبانی حل کرد. روند شخصیسازی مرقّعها نیز بر کمرنگ شدن برخی مؤلفهها مثل ضرورت پرداختن به فلسفهٔ وجودی هنر و مشروعیتبخشی به آن و اهمیت برخی دیگر مانند توصیف مرقّع، بیتأثیر نبوده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دیباچه؛ دیباچه مرقّع؛ ساختار دیباچه؛ دیباچهٔ مرقّع تیموری؛ دیباچهٔ مرقّع صفوی | ||
| مراجع | ||
|
بسّاک، حسن (1399)، «سبکشناسی دیباچهها و تحمیدیههای متون نثر سبک عراقی»، سبکشناسی نظم و نثر فارسی، فروردین (47): 285-304
بینیون، لورنس، ویلکینسون، ج. و. س. و گری، بازیل (1378)، سیر تاریخ نقاشی ایرانی، ترجمهٔ محمّد ایرانمنش، تهران: امیرکبیر
پورتر، ایو (1388)، «از نظریهٔ دوقلم تا هفت اصل نقاشی»، در مجموعه مقالات نگارگری ایرانی اسلامی در نظر و عمل، ترجمهٔ صالح طباطبایی، تهران: فرهنگستان هنر
پورجوادی، نصرالله (1383)، «دیباچه: مجلس انس نویسنده و خواننده نگاهی به دیباچههای کشفالمحجوب هجویری و جامعالحکمتین ناصر خسرو»، آینهٔ میراث، زمستان (27): 123-140
حسنین، آزاده (1395)، «مطالعه تطبیقی گلستان هنر و مناقب هنروران»، مطالعات تاریخ اسلام، پاییز، دوره 8 (30): 81-100
دانشپژوه، محمّدتقی (1359)، «مرقّعسازی و جنگنویسی» در فرخنده پیام: یادگارنامهٔ استاد دکتر غلامحسین یوسفی، مشهد: دانشگاه فردوسی؛ 148-229
رحیمی پردنجانی، حنیف، شیرازی، علی اصغر و مراثی، محسن (1395)، «بررسی دیباچهٔ دوست محمّد هروی بر مرقّع بهرام میرزای صفوی از منظر جامعهشناسی تاریخی تحلیلی»، نامهٔ هنرهای تجسمی و کاربردی، بهار و تابستان، دوره 9 (17): 53-68
---------- (1397)، « دفاعیهای از نقاشی: تحلیل دیباچهٔ قطبالدین محمّد قصّهخوان بر مرقّع شاه تهماسب با رویکرد جامعهشناسی تاریخی»، نگره، تابستان (46): 4-15
رشتیانی، گودرز (1390)، «دیباچهنویسی متون تاریخی افشاریه؛ تداوم و تحول در یک سنت تاریخی»، تاریخنگری و تاریخنگاری، پاییز و زمستان، پیاپی 90 (8): 37-61
رعناحسینی، کرامت (1366)، «خطبهٔ مرقّع شمسالدین محمّد میرک»، فرهنگ ایران زمین (27): 73-76
ریاحی زمین، زهرا و امیری، لیلا (1397)، «بررسی ساختار دیباچه مثنویها تا قرن هفتم هجری»، پژوهشهای ادبی، بهار (59): 33-62
ستوده، غلامرضا و نجفزاده بارفروش، محمّدباقر (1369)، تحمیدیه در ادب فارسی، تهران: جهاد دانشگاهی
سکی، یوشیفوسا (1381)، «دیباچهٔ قطبالدین محمّد قصّهخوان بر مرقّع شاه طهماسب»، نامهٔ بهارستان، پاییز و زمستان (6): 309-316
شاملو، مرتضی قلی (1388)، «دیباچهای نویافته از مرقعی گمشده»، نامهٔ بهارستان، سال دهم (15): 289-290
عبدی بیگ شیرازی، خواجه زینالعابدین (950ق/ چاپ 1977)، آیین اسکندری، زیر نظر علی شفائی، مسکو: دانش.
قاسمی، حسین و رحمانیفر، سیما (1390)، «بررسی اهداف تاریخنگاری و نحوهٔ مشروعیت بخشی مورخان در دیباچههای تواریخ سلسلهای و مذهبی از دورهٔ شاه عباس اول تا پایان حکومت صفویان»، تاریخ، پاییز(22): 119-139
کوشا، کفایت (1383)، «مهاجرت هنرمندان ایرانی به هند در دوره صفوی»، آینهٔ میراث، دوره جدید، ش 26، 26-57.
کوئین، شعله آلیسیا (1387)، تاریخنویسی در روزگار فرمانروایی شاه عباس صفوی: اندیشه، گرتهبرداری و مشروعیت در متون تاریخی عهد صفویه، ترجمهٔ منصور صفتگل، تهران: دانشگاه تهران
------------- (1387)، «تاریخنگاری دیباچههای عصر صفوی»، ترجمه فرشید نوروزی، نامهٔ تاریخپژوهان، زمستان (پیاپی 16): 82-116
مایل هروی، نجیب (1372)، کتابآرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی
مروارید کرمانی، شهابالدین عبدالله (1398)، منشآت عبدالله مروارید، تصحیح اسراءالسادات احمدی، تهران: مجلس شورای اسلامی
میرزاییمهر، علیاصغر (1391)، «مقایسه تطبیقی گلستان هنر با مناقب هنروران (بخش نقاشی و نقاشان)»، نشریهٔ هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، پاییز، دوره 4 (49): 45-56.
نایینی خودداری، سعید (1390)، «دیباچهٔ چند مرقّع»، اوراق عتیق، (2): 13-80
نجفیپور، اکرم (1396)، «مطالعهٔ تطبیقی دیباچه دوست محمّد گواشانی هروی و دیباچه قطبالدین محمّد قصّهخوان»، مطالعات تطبیقی هنر، بهار و تابستان، دوره 7 (13): 149-164.
نخشبی، ضیاءالدّین (1372)، طوطینامه، به اهتمام فتح الله مجتبائی و غلامعلی آریا، تهران: منوچهری
نظامالملک طوسی، ابوعلی حسین بن علی (1380)، سیرالملوک (سیاستنامه)، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
یزدی، شرفالدین علی (1388). منشئات. تصحیح ایرج افشار و محمّدرضا ابوئی مهریزی. تهران: ثریا
Roxburgh, David J. (2001), Prefacing the Image: The Writing Art History in Sixteenth-century Iran, Leiden; Boston; Koln: Brill.
Thackston, McIntosh Wheeler (2001), Album Prefaces and Other Documents on the History of Calligraphers and Painters, Leiden; Boston; Koln: Brill.
Weise, Friederike (2020), “How Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited,” Muqarnas Online, Vol. 37, Issue 1: 63-109
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,175 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,126 |
||