بررسی خاستگاه، فرم و مضمون در کتیبههای دارای صورت | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 18، شماره 65، فروردین 1402، صفحه 131-149 اصل مقاله (1.28 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.14716.2808 | ||
| نویسندگان | ||
| صفورا حکیمی1؛ امیرحسین صالحی* 2؛ مهدی امرایی3 | ||
| 1کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سمنان | ||
| 2استادیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سمنان، سمنان | ||
| 3استادیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سمنان | ||
| چکیده | ||
| کتیبههای دارای صورت در قرون میانه دنیای اسلام با شکلهای مختلف به خصوص در اشیای فلزی به کار رفتهاند. مسئله اصلی این است که نگاه به آنها بیشتر به شکل نوعی خوشنویسی تفننی یا جزیی از نقش واق بوده و هیچگاه به شکل جامع و دقیق به نمونههای گوناگون و تفکرات احتمالی بانیان و هنرمندان توجه نگردیده است. هدف این پژوهش بررسی خاستگاه، مضامین و فرمهای گوناگون آن جهت پیبردن به دلایل احتمالی استفاده از این نوع خطوط و بررسی نامهای گذاشته شده بر روی این کتیبهها است. بر این اساس پرسشهایی مطرح گردید: 1. طبقهبندی شکلی کتیبههای دارای صورت در آثار غیر معماری چگونه است؟ 2. مضامین کتیبههای دارای صورت چیست و آیا ارتباطی بین فرم و مضمون در این کتیبهها و دلایل استفاده از آن وجود دارد؟ روش تحقیق با رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و جمعآوری اطلاعات نیز بصورت اسنادی است. نتایج پژوهش نشان میدهد عنوان "کتیبههای صورتدار" برای نامگذاری این خطوط میتواند مناسبتر بوده و به پنج دسته تقسیم بندی میشوند: کتیبههای صورتدار۱. پرنده نما ۲. انسان سر۳. جانورنما ۴. ترکیبی ۵. متحرک. در بررسی مضامین، دو مضمون اصلی شامل مفاهیم و عبارات مذهبی و دعاهای مرتبط با طالع خوش، درکنار دو مضمون فرعی شامل امضا و نام هنرمند و اشعار خاص مشخص گردید. همچنین هماهنگی فرم با مضمون طالع بینی و خوش یمنی و نیز نام مبارک پیامبر در بسیاری از نمونهها شناسایی شد. علیرغم نمونههای به تازگی معرفی شده در شوش و بصره، میتوان نیشابور را به عنوان خاستگاه این نوع از کتیبهها در جهان اسلام معرفی کرد که زمانش به استناد سکهها به قرن 8 میلادی (نیمه دوم قرن دوم هجری) تا زمان سامانیان و به احتمال بیشتر به پیش از سامانیان بازمیگردد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| واق؛ کتیبه صورتدار؛ کتیبه سخنگو؛ فلزکاری؛ سفالگری؛ نیشابور | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب. اصل واق در نقاشی ایرانی، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره 38، تابستان 1388، 13-5.
آموزگار، ژاله. 1388، تاریخ اساطیری ایران، انتشارات سمت.
اولد، سیلویا. ۱۳۸۸، شخصیت های خارج از متن تاس موزه ویکتوریا و آلبرت؛ زبان تصویری شاهنامه؛ رابرت هیلن براند؛ ترجمه سید داوود طبائی، فرهنگستان هنر ۱۹۹-۱۹۶
القزوینی، زکریا بن محمد بن محمود.۶۷۹ هجری قمری، عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات (نسخه کتابخانه کنگره آمریکا).
بلر، شیلا. 1394، نخستین کتیبهها در معماری دوران اسلامی ایران زمین، مترجم: مهدی گلچین عارفی، موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن»، تهران.
خضری، محمدمحسن و چارئی، عبدالرضا. بررسی خطوط و تزیینات کتیبه های کوفی و ثلث برر ظروف فلزی ایران در قلمرو سلجوقی، خراسان بزرگ: سال هفتم، شماره 25، زمستان 1395، 29-50.
زمردی، حمیرا. ابوالفتح بُستی، تحقیقات اسلامی: سال سیزدهم، شماره 1 و 2، بهار و تابستان 1378، 206-199.
سفادی یاسین حمید. 1381، خوشنویسی اسلامی. مترجم: مهناز شایسته فر، موسسه مطالعات هنر اسلامی، تهران.
شیمل، آن ماری. شعر و خوشنویسی. ویراستاران: اتینگهاوزن، ریچارد و یارشاطر، احسان. 1379، اوجهای درخشان هنر ایران. مترجمان: هرمز عبداللهی، رویین پاکباز، آگاه تهران.
صوفی، عبدالرحمان بن عمر. احتمالا قرن 12 قمری، نسخه خطی صورالکواکب.
طاهری، علیرضا. درخت مقدس درخت سخنگو و روند شکلگیری نقش واق، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر: سال هشتم ، شماره 19، زمستان 1390، 54-43.
طاهری علیرضا و صادقی سحر . بررسی ساختار و مفصل بندی ترکیب «انسان-خط» نگاری در هنرهای صناعی دوره سلجوقی، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر: سال چهاردهم، شماره 54، آذر 1396، 56-47.
عطایی، مرتضی، موسوی حاجی، سیدرسول، کولابادی، راحله. سفال منقوش گلابه ای (انواع، گستردگی، تاریخگذاری). فصلنامه نگره، 1391; 7(23): 71-88.
فردوسی طوسی، حکیم ابوالقاسم. 1385، شاهنامه، بر اساس آخرین نسخه تصحیح شده شاهنامه چاپ مسکو و ژول مول، به کوشش پروانه طاهری و مونا ناصرالمعمار، شقایق، تهران.
قوچانی، عبدالله. 1364، کتیبههای سفال نیشابور، موزه رضا عباسی، تهران.
کمندلو، حسین و رجبی، محمدعلی. بررسی کتیبه و درخت سخنگو در هنر فلزکاری خراسان(سده های 6و 7ق/13 و 13م.)، خراسان بزرگ: سال ششم، شماره 20، پاییز 1394، 75- 96.
کونل، ارنست. 1387، هنر اسلامی، مترجم: هوشنگ طاهری، انتشارات توس، تهران.
گوران یگانه و نجفی آراز و طاووسی محمود. بررسی نقوش فلزکاری غرب ایران (قرن7و 8ه.ق) با تأکید بر دو اثر موزه رضاعباسی، فصلنامه علمی پژوهشی باغ نظر: سال پانزدهم، شماره 59، اردیبهشت 1397، 70-57.
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. 1373، تفسیر نمونه جلد 24، دار الکتب الاسلامیه، تهران.
Atıl, E., Chase, W. T., & Jett, Paul. 1985. Islamic Metalwork in the Freer Gallery of Art. The Gallery, Smithsonian Institution.
Blair, S. 2014. Text and image in medieval persian art. Edinburgh: Edinburgh University Press (Edinburgh studies in Islamic art).
Carboni, S. 1997. Following the stars : images of the Zodiac in Islamic art. The Metropolitan Museum of Art, New York.
Ettinghausen, Richard. “The ‘Wade Cup’ in the Cleveland Museum of Art, Its Origin and Decorations.” Ars Orientalis, vol. 2, 1957, pp. 327–366.
Ghouchani, Abdullah, and A. S. Melikian-Chirvani. “Some 12th Century Iranian Wine Ewers and Their Poems.” Bulletin of the Asia Institute, vol. 13, 1999, pp. 141–150.
Grohmann, Adolf. Anthropomorphic and Zoomorphic Letters in the History of Arabic Writing,1955-1956, In:Bulletin De Linstitut Degypte,38, 117-122.
Hartner, Willy. “The Pseudoplanetary Nodes of the Moon's Orbit in Hindu and Islamic Iconographies.” Ars Islamica, vol. 5, no. 2, 1938, pp. 112–154.
Herzfeld, Ernst. “A Bronze Pen-Case.” Ars Islamica, vol. 3, no. 1, 1936, pp. 35–43.
Kuhnel, Ernest.1966. Islamic Art and Architecture, Translated by Katherine Watson, Cornell University Press, Itaca, New York.
Lewis, Suzanne. “Sacred Calligraphy: The CHI RHO Page in the Book of KELLS.” Traditio, vol. 36, 1980, pp. 139–159.
Melikian-Chirvani, A. S. 1982. Islamic Metalwork From The Iranian World, 8-18th Centuries. H.M.S.O.
Pancaroğlu, Oya .2017, Figural Ornament in Medieval Islamic Art . A Companion to Islamic Art and Architecture, John Wiley & Sons, Incorporated.
Pope, A. U., Ackerman, Phyllis, & Besterman, Theodore. 1964. A survey of Persian art from prehistoric times to the present, Tehran, Manafzade Group.
Rice, D. S. 1988. The Wade cup in the Cleveland Museum of Art. Cleveland Museum of Art. Mazda Publishers.
Schimmel, A. 1984. Calligraphy and Islamic culture. New York University Press.
Watson, O. 2004. Ceramics from Islamic lands. Thames & Hudson, in association with the al-Sabah Collection, Dar al-Athar al-Islamiyyah, Kuwait National Museum.
Wilkinson, C. K. 1973. Nishapur: Pottery of the early Islamic period. Metropolitan Museum of Art; distributed by New York Graphic Society, Greenwich, Conn.
Wilkinson, C. K. 1987. Nishapur : Some early Islamic buildings and their decoration. Metropolitan Museum of Art.
Url2:https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2013/arts-of-the-islamic-world-l13223/lot.116.html
Url3: http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;eg;Mus01;10;en
Url6:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451701?searchField=All&sortBy=Relevance&ft=63.16.2&offset=0&rpp=20&pos=1
Url7:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451715?searchField=All&sortBy=Relevance&ft=63.159.4&offset=0&rpp=20&pos=1
Url8: https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010326049
Url9: https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010326276
Url10:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/449322?searchField=All&sortBy=Relevance&ft=38.40.110&offset=0&rpp=20&pos=1
Url11: https://asia.si.edu/object/F1936.7/
Url12: https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1848-0805-2
Url13: https://collections.vam.ac.uk/item/O76889/ring-stand-ring-stand-unknown/
Url14: https://collections.vam.ac.uk/item/O76910/ewer-unknown/
Url15: https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1885-0711-1-a
Url19:https://collections.ashmolean.org/collection/search/per_page/25/offset/0/sort_by/relevance/object/26958
Url21: https://www.loc.gov/resource/amedscd.2008401028/?sp=3&st=gallery | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,915 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 915 |
||