بازجست عناصر تصویری مشترک عرفان شیعی در هنر نگارگری و معماری (نمونه: نگاره «اولین سخنرانی امام حسن(ع) درباره شناخت امام معصوم») | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 16، شماره 57، فروردین 1400، صفحه 25-43 اصل مقاله (2.21 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.4435.2214 | ||
| نویسندگان | ||
| خشایار قاضی زاده* 1؛ مرضیه علی پور2؛ پرویز اقبالی3؛ ایرج داداشی4 | ||
| 1هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران | ||
| 2دانشجوی دکترای تاریخ تطبیقی- تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر دانشگاه شاهد، تهران، ایران. | ||
| 3عضوهیات علمی دانشکده هنردانشگاه شاهد، شهر تهران، استان تهران | ||
| 4دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر دانشگاه هنر تهران | ||
| چکیده | ||
| نگارگری به عنوان یکی از جلوههای هنراسلامی، سیر تحول معنوی خود را از فرهنگ حاکم برجامعه گرفته و در بخشی از آثار با اتکاء به هندسه معماری اسلامی فضایی متناسب با آن معانی ایجاد نمودهاست. از آنجاییکه نگارگران بهطور معمول و متناسب با موضوع آثار خود از فضاها و تزیینات واقعی وعینی موجود در معماری زمان خویش برای طراحی آثارشان بهره بردهاند، لذا کشف و تاویل معانی آنها می تواند تاثیر شگرف آموزشهای معنوی را بر ابعاد مختلف زندگی آن دوره نشان دهد. متن حاضر نیز با هدف شناسایی چگونگی بازتاب عناصر معماری در نگارگری انجام شده و بدین منظور مشترکات ساختاری و مفهومی نگاره «اولین سخنرانی امام حسن(ع) درباره شناخت امام معصوم» و معماری دوره صفویه مورد بررسی قرار گرفته، تا عوامل موثر بر کاربرد آنها و همچنین مفاهیم و ماهیت باطنی نهفته در آنها مشخص شود. بر این اساس مقاله در پی پاسخگویی به این پرسشها است که مهمترین فضاها و تزیینات واقعی موجود در معماری که در طراحی نگاره مورد پژوهش بکار رفتهاند، کدامند؟ آیا ارتباطی میان کاربرد این عناصر ساختاری با مفاهیم عرفانی شیعی دوره صفویه بازتاب یافته در نگاره وجود دارد؟ بنابراین پژوهش حاضر بر اساس ماهیت توصیفی- تحلیلی با رویکرد تفسیری و تطبیقی انجام شده و اطلاعات آن از طریق مطالعات کتابخانهای- اسنادی گردآوری شده است. نتایج پژوهش علاوه بر اینکه بر انطباق و پیوند ساختاری و مفهومی نقوش هندسی این نگاره با تزیینات و فضاهای معماری بناهای هم عصر آن تاکید دارند، مبین این امر هستند که نگاره با توجه به مفاهیم عمیق عرفانی نهفته در اعداد، نقوش هندسی و رنگهایی که در تزیینات و فضاهای آن بکار رفتهاست، مفاهیمی از مذهب تشیع را بهصورت نمادین بهنمایش گذاشتهاست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نگاره سخنرانی امامحسن(ع)؛ مفاهیم عرفانیشیعی؛ نگارگری دوره صفوی؛ معماری صفوی؛ احسنالکبار | ||
| مراجع | ||
|
ابن بابویه، محمدبن علی. 1382. خصال شیخ صدوق، ترجمه یعقوب جعفری. قم: نسیم کوثر. ج2. ابن عربی، محییالدین.۱۴۱۰ق. الانسان الکامل. به کوشش محمود بن محمود غراب. دمشق. ج۱. ابن عربی، محییالدین.1370. فصوص الحکم. مقدمه و تعلیقات ابوالعلاء عفیفی. تهران: الزهراء(س). ج1. ابن مغازلی، علی بن محمد. ۱۳۵۶. مناقب الامام علی بن ابی طالب (ع). ترجمه سید محمدجواد مرعشی نجفی، قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی. ابونصر سراج، عبدالله بن علی.1382. اللمع فی التصوف، ترجمه مهدی محبتی. تهران: اساطیر. اسکارچیا، جیان روبرتو. 1376. تاریخ هنر ایران هنر صفوی، زند، قاجار، ترجمه یعقوب آژند. تهران: مولی. ج 10. امامی، صابر . 1381. «نماد و تمثیل، تفاوتها و شباهت ها»، کتاب ماه هنر. شماره 48-47 : 60-68. پیراوی ونک، مرضیه . نظری شاهرضایی، آزالیا .1392. «بررسی عرفانی «ایده صدور» در اسلیمی (با تکیه بر دیدگاه ابن عربی)»، فصلنامه ادبیات هنر دینی، شماره4: 54- 31. حناچی، پیروز . 1394. «جادوی نور در معماری سنتی (ارزیابی شیوه های بهرهگیری از نور طبیعی در چهار اقلیم اصلی ایران)»، همایش نور در معماری و شهرسازی: 53- 38. حاصلی، پرویز . 1386. «نمودهای معماری در نگارگری»، کتاب ماه هنر. شماره 103: 52-54. حسینی، سیدهاشم . 1388. «مقایسه ویژگی های هنر کتیبه نگاری عصرصفوی در دو مجموعه شاخص شیعی ایران، حرم امام رضا(ع) و بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره11: 105-132. حسینی، سیدهاشم .1390. «کاربرد تزیینی و مفهومی نقش شمسه در مجموعه شیخ صفیالدین اردبیلی»، دوفصلنامه مطالعات هنراسلامی، شماره14: 7-25. حسینی، سیدهاشم. فراشی ابرقویی، حسین .1392. «تحلیل جنبه های نمادین شیعی در تزیینات مسجد جامع یزد»، فصلنامه نگره. شماره 29 : 33-43. خزایی، محمد . 1382. «تاویل نمادین نقش خورشید در هنر ایران»، مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلامی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. زمرشیدی، حسین.1390. «تحول خط بنایی در معماری صفویه با تاکید بر تزیینات کتیبهای مسجد حکیم اصفهان». دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی. شماره4 : 101-118. ساداتی زرینی، سپیده و مراثی، محسن.1387. «بررسی چگونگی تاثیرگذاری عرفان اسلامی در شکلگیری هنر نگارگری مکتب هرات تیموری و تبریز صفوی». فصلنامه نگره. شماره7 : 105-93. ستاری، جلال. 1376. رمزاندیشی و هنر قدسی. تهران: مرکز. سجادی، سید جعفر . 1370. فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری. سگای، ماری رز . 1385. معراج نامه ـ سفر معجزه آسای پیامبر (ص). ترجمه مهناز شایستهفر. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی. شجاری، مرتضی و میرفخرائی، اشرفالسادات. 1393. «معراج پیامبر (ص) و ارتباط آن با محراب مساجد»، دوفصلنامه پژوهشنامه عرفان، شماره13: 51-73. شوالیه، ژان و گربران، آلن. 1382. فرهنگ نمادها. ترجمه سودابه فضایلی. تهران: جیحون. ج 2. شیمل، آنه ماری. 1388. راز اعداد. ترجمه فاطمه توفیقی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب. شیخ مفید. 1388. ارشاد: سیره ائمه اطهار (ع). ترجمه سید حسن موسوی مجاب. تهران: سرور. صدوق، محمد بن علی .1357. التوحید، قم: جامعه مدرسین (موسسه نشر اسلامی). عروسی حویزی، عبد العلی. ۱۳۸۲. تفسیر نورالثقلین. مصحح سیدهاشم رسولی محلاتی. قم: موسسه اسماعیلیان. فغفوری، رباب و بلخاری قهی، حسن.1393. «تجلی حکمت اسلامی در ساختار و مضامین محراب زرینفام حرم مطهر رضوی». فصلنامه نقش جهان. سال4. شماره1: 7-15. قیومی اصفهانی، جواد.1375. صحیفه الحسن (ع). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. کشمیری، هادی و نوشادی، زهره و عباسی منیژه .1392. «بررسی فیزیک و مفاهیم معنوی نور در معماری سنتی ایران (با نگاهی به مساجد و خانهها)». همایش ملی معماری پایدار و توسعه شهری، بوکان. کلینی، محمدبن یعقوب.1363 . الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه. کیانمهر، قباد و خزایی، محمد.1385. «مفاهیم و بیان عددی در هنر گره چینی صفوی». کتاب ماه هنر. شماره91 و 92 :26-39. لاهیجی، محمد.1371. مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز. به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. تهران: زوار. ج۱. مجلسى، محمد باقر. 1403ق. بحارالانوار. بیروت: افست مؤسسه داراحیاء التراث العربى و جلد 32 با تحقیق محمد باقر محمودى. تهران: وزارت ارشاد. محمدزاده، مهدی و مسینه اصل، مریم. 1395. «معماری در نقاشی مکتب هرات»، دوفصلنامه فیروزه اسلام. سال2، شماره3 : 27-45.
مسلم، ابوالحسین.1407ق. صحیح مسلم. به شرح نووی. بیروت: دارالکتاب العربی. معمارزاده، محمد. 1386. تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی. تهران: دانشگاه الزهراء. مکی نژاد، مهدی. 1388. «سیر تحول کتیبههای ثلث در معماری ایران (صفوی تا قاجار)»، فصلنامه نگره. شماره 13: 29-40. نصر، سید حسین. 1389. هنر و معنویت اسلامی. ترجمه رحیم قاسمیان. تهران: حکمت. Thompson, Jon and R. Canby, Sheila. 2004. Hunt for Paradise: Court arts of Safavid Iran, 1501 – 1576. Published by Milan: Skira; London: Thames and Hudson.
جعفری فرد، زهرا. میرسجادی، سیدامیر. مرشدی ، فریده. بی تا. « بررسی جلوههای معماری و تزئینی بقعه امامزاده محروق نیشابور. www.Rasekhon. net. Accessed. March.20.2017 تصویر امامزاده محروق نیشابور. www.mapio.net. Accessed.April.20.2017 رادی، مطهر . 1393. مبانی نور و رنگ در هنر اسلامی. Accessed. March.22.2017. www.Islamicartartz.com | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,409 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,585 |
||