مطالعۀ تحلیلی همنشینی نقش گیاه زنبق و خشخاش بر ظروف زرینفام عصر صفوی از منظر اجتماعی | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 64، دی 1401، صفحه 73-87 اصل مقاله (925.3 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.14392.2757 | ||
| نویسندگان | ||
| سیده مریم پورصالح امیری* 1؛ سید سعید سید احمدی زاویه2 | ||
| 1دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر تهران. | ||
| 2دانشیار، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر تهران. | ||
| چکیده | ||
| ظروف زرینفام عصر صفوی جزئی از آخرین شاهکارهای زرینفام ایرانی است که با عرصهای متفاوت در تصویرگری تظاهر یافت. نقوش گیاهی و بخصوص تلازم نقش دو گیاه خشخاش و زنبق در ظروف زرینفام این دوران بهوفور قابلمشاهده است. تکرار نقش گیاه خشخاش را میتوان مرتبط با وضعیت جامعهی عصر صفوی در مصرف آرامبخشهایی از جنس مخدرات دانست. تداول استعمال انواع افیونها در این عصر سبب شد تا اطبا و عطاران آن دوره برای کاهش مضرات مخدرات به فکر چارهای دارویی باشند. نقش گیاه زنبق نیز از پربسامدترین نقوش این دوران است که در آثار هنری متفاوت مشاهده میشود. هدف این جستار دستیابی به دلالتهای مفهومی نقش خشخاش و زنبق با توجه به اوضاع اجتماعی و تبیین علت همراهی نقش این دو گیاه بر ظروف زرینفام است. بر این اساس تحقیق به سؤالات ذیل پاسخ میدهد؛ 1. کدام جریان اجتماعی مرتبط با تصویرگری این دو نقش بر ظروف زرینفام صفوی بوده است؟ 2. جایگاه نقش دو گیاه زنبق و خشخاش در تاریخ پزشکی دوران صفوی چگونه تبیین میگردد؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی– تحلیلی و شیوۀ جمعآوری اطلاعات بر پایۀ مطالعات کتابخانهای، با استناد به منابع دستاول صورت یافته است. نتایج کلی پژوهش حاکی از انتساب دو نقش خشخاش و زنبق پیوسته با رفتارهای اجتماعی چون رواج مخدرات عصر صفوی است. از سوی دیگر التزام این دو نقش را میتوان تبلوری از تاریخ پزشکی دانست زیرا با استناد به منابع موثق طبی کهن در دورۀ اسلامی و منابع پیش از اسلام، گیاه زنبق به جهت ویژگی زایل کنندگی افیون کاربرد داشته است. درنتیجه همجواری این دو نقش نه به لحاظ زیبایی بلکه در تظاهر ارتباطات پزشکی است که از ساختاری اجتماعی منبعث گشته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| گیاه خشخاش؛ گیاه زنبق؛ ظروف زرینفام؛ طب اسلامی؛ دوره صفوی | ||
| مراجع | ||
|
ابنسینا، حسینبن عبدالله. (1389). قانون)جلد 2(، ترجمۀ عبدالرحمن شرفکندی، تهران: سروش.
آلن، جیمز ویلسن. (1383). سفالگری اسلامی، ترجمۀ مهناز شایسته فر، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
انصاری، علیبن حسن. (1371)، اختیارات بدیعی، تهران: دارویی پخش رازی.
اوشیدری، جهانگیر. (1389). دانشنامۀ مزدیسنا، چاپ پنجم، تهران: مرکز.
اولئاریوس، آدام. (1363). سفرنامه (جلد 2)، ترجمۀ احمد بهپور، تهران: انتشارات فرهنگی ابتکار.
بروس میتفورد، میراندا. (1388)، نمادها و نشانهها در جهان، تهران: کلهر و دانشگاه الزهرا(س).
بندهش. (1395). به کوشش مهرداد بهار، تهران: توس.
بهار، مهرداد. (1381)، پژوهشی در اساطیر ایران (پارۀ نخست)، تهران: آگه.
بیرونی، ابوریحان. (1386)، آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمۀ اکبر دانا سرشت، تهران: امیرکبیر.
ترکمان، اسکندر بیگ منشی. (1334). تاریخ عالمآرای عباسی (جلد 1)، تهران: امید.
جعفریان، رسول. (1379). صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست (جلد 3)، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
دهخدا، علیاکبر. (1343)، لغتنامه، تهران: سیروس.
دیسقوریدوس، برانیوس عین زربی. (1391). حشایش دیسقوریدوس، ترجمۀ مهرانبن منصوربن مهران، تحقیق و تعلیق محمود محمد طباطبایی، تهران: دانشگاه علوم پزشکی تهران.
راوندی، مرتضی. (1364). تاریخ اجتماعی راوندی، تهران: مؤلف.
رایگانی، ابراهیم. پاکباز کتج، داوود. (1397). بررسی نقوش سفالینههای زرینفام و ظروف فلزی دورۀ سلجوقی و ایلخانی و بازتاب زندگی اجتماعی آن عصر، نگره، شماره 47، ص 29-46.
زرگری، علی. (1376). گیاهان دارویی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شاردن، ژان. (1345). سیاحتنامه شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
شکرپور، شهریار. شفیعی، سید محمد. (1398). رسالۀ «الدره المکنونه» قدیمیترین سند مکتوب در باب مینای زرینفام، پژوهه باستانسنجی، سال پنجم، شماره 1، ص 179-185.
عقیلی خراسانی، محمدحسین. (1380). مخزن الادویه، تهران: باورداران.
غلامیمقدم، براتعلی. (1394)، بررسی آماری و نمونهای جلدهای نفیس کتابخانۀ آستان قدس، اوراق عتیق، شمارۀ 4، ص 119-220.
فریه، ر.دبلیو. (1374). هنرهای ایران، ترجمۀ پرویز مرزبان، تهران: فرزان روز.
کریمیان، حسن. بیدگلی، محبوبه سادات. (1387). معضلات اجتماعی و اقتصادی شهرهای ایران عصر صفوی با استناد به فرمانهای حکومتی منقور بر سنگ (مطالعۀ موردی: اصفهان، یزد و کاشان)، فرهنگ، شمارۀ 68، ص 183-255.
کمپفر، انگلبرت. (1363). سفرنامه کمپفر، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
مؤمن تنکابنی، سید محمد، (1349)، تحفه حکیم مؤمن، تهران: کتابفروشی محمودی.
مؤمنی، محسن. کجباف، علیاکبر. الهیاری، فریدون، (1389)، مواد مخدر در ایران عصر صفوی، مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره دوم، شماره 4، ص 15-26.
واتسون، الیور. (1382). سفال زرینفام ایرانی، ترجمۀ شکوه ذاکری، تهران: سروش.
هروی، موفقبن علی. (1346)، الابنیه عن حقائق الادویه، مصحح: احمد بهمنیار، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران: دانشگاه تهران.
هینلز، جان. (1373). شناخت اساطیر ایران، ترجمۀ ژاله آموزگار – احمد تفضلی، تهران: چشمه.
Canby, Sheila. (1999). the Golden Age of Persian Art (1501-1722), London: British Museum.
Fehrevari, Geza. (1973). Islamic Pottery: A Comprehensive Study Based on the Barlow Collection, London: Faber and Faber limited.
Clinton, Margery, (1991), Luster, Batsford, London, p 20.
Ferguson. G. W. (1961). Sign & Symbols in Christian Art, London: Oxford University press.
Lehner, E. Lehner J. (1960). Folklore and Symbolism of Flowers, Plants and Trees, New York: Tudor publishing Company. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,296 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,061 |
||