جایگاه کتیبهنگاری در حکومتهای شیعی سدههای سوم تا پنجم هجری قمری با تأکید بر آثار فاطمیان و آلبویه | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 64، دی 1401، صفحه 143-159 اصل مقاله (1.85 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.14440.2766 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدعلی رجبی* 1؛ حسین شجاعی قادیکلائی2؛ خشایار قاضی زاده3؛ محمد حسین رجبی دوانی4 | ||
| 1استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر دانشگاه شاهد، | ||
| 2دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران | ||
| 3دانشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر دانشگاه شاهد | ||
| 4دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه امام حسین (ع)، تهران | ||
| چکیده | ||
| آغاز گسترش و رونق کتیبهنگاری در قلمرو اسلامی با دوران حکومتهای شیعی بهخصوص حکومت آلبویه و فاطمیان مقارن بوده است. نگاه به تاریخ شکلگیری نهادهای شیعی و آغاز فعالیتهای سازمانیافته آنها به همراه تأثیرگذاری این فعالیتها بر استقرار حکومتهای شیعه در سدههای سوم تا پنجم (ﻫ.ق) این چالش را در ذهن برمیانگیزد که ممکن است میان فعالیتها و اهداف این گروهها و نهادها بارونق کتیبهنگاری در دوران حکومتهای شیعی در ایران و نواحی دیگر قلمرو اسلامی ارتباطی وجود داشته باشد. پژوهش حاضر باهدف واکاوی نقش حکومتهای شیعه در تحولات کتیبهنگاری انجامشده است تا از این طریق بتواند بستری برای بازخوانی جایگاه شیعیان در مطالعات هنر آغازین اسلامی فراهم آورد و در این راستا، به این پرسش اساسی پرداخته است که «دلایل گسترش کتیبهنگاری در حکومتهای شیعی سدههای سوم تا پنجم (ﻫ..ق) چیست؟» این پژوهش جزو پژوهشهای بنیادی است و به روش تاریخی و توصیفی-تحلیلی انجامشده و اطلاعات موردنیاز، به شیوه کتابخانهای و میدانی جمعآوریشده است. در این پژوهش، اطلاعات کمی توسط جدولها و نمودارها ارائهشده و سپس به روش کیفی مورد تجزیهوتحلیل قرارگرفته است. نتایج تحقیق بیانگر این است که شکلگیری جریان نظاممند تبلیغ و رونق بحثهای کلامی در قلمرو حکومتهای شیعی دلیل اصلی رشد گسترده کتیبهنگاری و تنوع بیسابقه مضامین آن در سدههای سوم تا پنجم (ﻫ. ق) و رواج مضامین مذهبی شیعی در کتیبهها بوده است و شیعیان در این راه، علاوه بر آنکه بر بسط معارف اسلامی و شیعی به تبلیغ اندیشهها و باورهای شیعی اهتمام داشتند از کتیبهنگاری نیز بهعنوان ابزاری تبلیغی بهره جستند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| کتیبهنگاری؛ حکومتهای شیعه؛ تبلیغ دینی؛ هنر آغازین اسلامی؛ معماری اسلامی | ||
| مراجع | ||
|
ابن ادریس الحلّی، محمد بن احمد. (1429 ﻫ. ق). موسوعه ابن ادریس الحلّی. قم. منشورات دلیل ما.
ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد بن حسن. (1320). تاریخ طبرستان. به تصحیح عباس اقبال. تهران. [بینا].
ابنبابویه، محمد بن علی. (1376). أمالی شیخ صدوق. ترجمه محمدباقر کمرهای. تهران. نشر کتابچی.
ابنبابویه، محمد بن علی. [بیتا]. عیون أخبار الرضا علیه السلام. تصحیح مهدی لاجوردی. تهران. نشر جهان.
ابن تغری بردی، یوسف. (1413 ﻫ. ق). النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره. بیروت. دارالکتاب العلمیه.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی. (1961). معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه و أسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا. نجف. المطبوعه الحیدریه.
ابن نجار، محمد بن محمود بن الحسن. (1426 ﻫ. ق). الدرّه الثمینه فی أخبار المدینه. المدینه المنوّره. مرکز بحوث و دراسات المدینه المنوّره.
البحرانی، السیّد هاشم. (2006). البرهان فی تفسیر القرآن. بیروت. مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
الغلایینی، محمد موفق. (1405 ﻫ. ق). وسائل الاعلام و آثاره فی وحده الامه. جده. دارالمنار.
القاضی النّعمان. (1986). افتتاح الدّعوه. تحقیق فرحات الدشراوی. تونس. الشرکه التونسیه للتوزیع.
النجاشی، احمد بن علی. (1418 ﻫ. ق). رجال النجاشی. قم. مؤسسه النشر الإسلامی لجماعه المدرسین.
امینی، عبدالحسین. (1368). الغدیر. ترجمه محمدتقی واحدی. تهران. بنیاد بعثت.
بلخاری قهی، حسن. (1394). قدر؛ نظریه هنر و زیبایی در تمدن اسلامی. تهران. انتشارات سوره مهر.
بلر، شیلا. (1394). نخستین کتیبهها در معماری دوران اسلامی ایرانزمین. ترجمه مهدی گلچین عارفی. تهران. فرهنگستان هنر.
بلوم، جاناتان ام. (1393). هنر و معماری در آفریقای شمالی. ترجمه محمدتقی فرامرزی. تهران. انتشارات پژوهشکده هنر.
جاناحمدی، فاطمه. (1386). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. قم. دفتر نشر معارف.
جباری، محمدرضا. (1382). سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه(علیه السلام). قم. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
جعفریان، رسول. (1389). اطلس شیعه. چ 3. تهران. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
جعفریان، رسول. (1387). تاریخ تشیع در ایران. چ 2. تهران. نشر علم.
حلی [علامه حلی]، حسن بن یوسف. (1411 ﻫ.ق). کشف الیقین فی فضائل أمیرالمومنین. تهران. وزاره الثقافه و الارشاد الاسلامی: مؤسسه الطبع و النشر.
دفتری، فرهاد. (1386). تاریخ و عقاید اسماعیلیه. ترجمه فریدون بدرهای. چ 5. تهران. نشر فرزان روز.
دوانی، علی. (1363). مفاخر اسلام. تهران. مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
دهخدا، علیاکبر. [بیتا]. لغتنامه دهخدا. زیر نظر محمد معین. تهران. مؤسسه دهخدا.
زورق، محمدحسن. (1368). مبانی تبلیغ. تهران. انتشارات سروش.
سلاوی، احمد. (2007). الاستقصاء لأخبار دول المغرب الاقصی. اعتنی به محمد عثمان. بیروت. دارالکتاب العلمیه – منشورات محمدعلی بیضون.
شایستهفر، مهناز و آزاد، میترا. (1383). «کتیبههای ابنیه دوران آلبویه با تأکید بر مضامین مذهبی». دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی. د 1. صص 60-43.
شیمل، آنه ماری. (1386). خوشنویسی اسلامی. ترجمه مهناز شایستهفر. چ 2. تهران. انتشارات مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408 ﻫ. ق). مجمعالبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح هاشم رسولی و فضلالله یزدی طباطبایی. بیروت. دارالمعرفه.
طوسی، محمد بن حسن. (1387). غیبت. ترجمه مجتبی عزیزی. چ 2. قم. انتشارات مسجد مقدس جمکران.
عیّاشی، محمد بن مسعود. (1380 ﻫ. ق). تفسیر العیّاشی. تصحیح هاشم رسولی محلاتی. تهران. مکتبه العلمیه الاسلامیه.
فرجالحسینی، فرج حسین. (1393). کتیبههای فاطمیان بر ابنیههایی در مصر. ترجمه سید محمد فدوی. تهران. پژوهشکده هنر.
قلقشندی، احمد بن علی. [بیتا]. صبح الأعشی فی صناعه الإنشاء. تحقیق محمدحسین شمسالدین. بیروت. دارالکتاب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
قمی، علی بن ابراهیم (1404 ﻫ. ق). تفسیر القمی. تصحیح طیب جزایری. قم. دارالکتاب.
کرسول، کی. ای. سی. (1393). گذری بر معماری متقدم مسلمانان. بازنگری جیمز آلن. ترجمه مهدی گلچین عارفی. تهران. انتشارات فرهنگستان هنر.
گروبه، ارنست و دیگران. (1380). معماری جهان اسلام (تاریخ و مفهوم اجتماعی آن). به ویراستاری جرج میشل. ترجمه یعقوب آژند. تهران. انتشارات مولی.
مانزو، ژان پال. (1380). هنر در آسیای مرکزی. ترجمه سید محمد موسوی هاشمی گلپایگانی. مشهد. به نشر.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1983). بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار (علیهمالسلام). تصحیح محمدباقر محمودی. بیروت. دار احیاء التراث العربی.
مقریزی، تقیالدین احمد بن علی. (1416 ﻫ. ق). اتعاظ الحنفاء بأخبار الأئمه الفاطمیین الخلفاء. قاهره. المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه- لجنه احیاء التراث الاسلامی.
هاتشتاین، مارکوس و دیلیس. پیتر. (1389). اسلام: هنر و معماری. به ویراستاری هرمز ریاحی. ترجمه نسرین طباطبایی و دیگران. تهران. نشر پیکان.
Benzel, Kim & Graff, Sarah B. & Rakic, Yelena & Watts, Edith W. (2010). Art of the Ancient Near East: A Resource for Educators. New York. the Metropolitan Museum of Art.
Bizri, Amine. (1999). Arabic Calligraphy in Architecture. Beirut. National Foundation of Heritage.
Blair, Sheila S.(2006). Islamic Calligraphy. Edinburgh. Edinburgh University Press.
Blair, Sheila S.(1998). Islamic Inscriptions. Edinburgh. Edinburgh University Press.
Hoyland, Robert G. (1997). Seeing Islam As Others Saw It: A Survey And Evaluation Of Christian. Jewish And Zoroastrian Writings On Early Islam. Studies in Late Antiquity and Early Islam – 13. Princeton. The Darwin Press. Inc.
Kessler, Christel. (1970). “Abd Al-Malik's Inscription in the Dome of the Rock: A Reconsideration”, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Vol. 102, pp. 2 – 14.
Berchem, M. van. (1922). Mémoires: le Caire. le Caire. Imprimerie du L'institut Francais D'archéologie.
https://www.britishmuseum.org
https://www.flickr.com
http://www.iliatorlin.com | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,892 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,266 |
||