تحلیل تطبیقی عناصر بصری آرایههای گچی گنبد سلطانیه و دو بنای بقعه سید رکن الدین و بقعه سید شمس الدین در یزد | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 62، تیر 1401، صفحه 149-171 اصل مقاله (1.1 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.13718.2672 | ||
| نویسندگان | ||
| فرنوش شمیلی* 1؛ زینب صمدنژادآذر2؛ یاسر حمزوی3 | ||
| 1استادیار دانشکده هنرهای صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.تبریز.ایران | ||
| 2کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشگاه هنر اسلامی تبریز | ||
| 3استادیار دانشکدۀ هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| یکی از فنون و آرایههای وابسته به معماری، استفاده از گچ و آرایه های گچی است که در هر دوره تاریخی قبل و بعد از اسلام از خصایص منحصر به فردی برخوردار بود. هنر گچبری فنی است که توانست با تکیه بر تزئینات اعم از نقوش انتزاعی، هندسی و خوشنویسی شاهکارهای گوناگونی را در هنرهای متعدد از جمله معماری برجای گذارد. از این رو آرایههای گچی گنبد سلطانیه دوره ایلخانی در زنجان و همچنین دو بنای بقعه سید رکن الدین و بقعه سید شمس الدین دوره آل مظفر واقع در یزد نمونههایی تاریخی شاخص و نفیسی از کاربرد این هنر در معماری به شمار میروند. همچنین ناشناخته ماندن و عدم تحقیق بر این هنر به مرور زمان باعث فراموشی و از بین رفتن آن خواهد شد. اهداف پژوهش حاضر شناسایی، تحلیل و تطبیق ساختارشناسانهی عناصر بصری به کار رفته در آرایههای گچی و عوامل تأثیرگذار در بناهای مزبور و بررسی تاثیر پذیری آنها از یکدیگر است تا با شناختن آنها هم به باز آفرینی نقوش و هم به شناخت تمایزات شیوه های طراحی و اجرایی آرایههای گچی بپردازد؛ زیرا نبود شناخت کافی از تاثیرات متقابل بناهای دوره ایلخانی باعث شده است تا خلأ ای در دسته بندی آرایههای گچی دوره ایلخانی به وجود بیاید لذا پژوهش حاضر به رفع این خلأ موجود در گونه شناسی آرایههای گچی این دوره و آشکار شدن نکات پوشیده از هنر دوره ایلخانی کمک کند. این پژوهش حول محور سه سؤال اساسی سازماندهی شده است:1- آرایههای گچی در گنبدسلطانیه و دو بقعهی سید رکن الدین محمد و سید شمس الدین از چه عناصر بصری تشکیل شده است و دارای چه ویژگیهایی هستند؟ 2-وجوه اشتراک و افتراق در سه بنای مذکور چیست؟ 3- امکان چه اثرات متقابلی در این سه بنا وجود دارد؟وش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و «تطبیقی-مقایسهای» و شیوهی گردآوری اطلاعات بصورت میدانی و کتابخانهای است. نتایج مطالعات نشان داد: عناصر بصری آرایههای گچی بناهای نامبرده در سه دسته نقوش گیاهی، هندسی و خوشنویسی طبقهبندی میشوند. ویژگیهای عناصر بصری آرایههای گچی دو بنای دوره آل مظفر در یزد متاثر از گنبد سلطانیه و تنوع کتیبههای گچی گنبد سلطانیه بیشتر از دو بنای منتخب در یزد بوده و در هر سه بنا نقوش اسلیمی، گرههای هندسی، خطوط ثلث و کوفی مشاهده شده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| آرایههای گچی؛ معماری؛ گنبد سلطانیه؛ بقعه سید رکن الدین و بقعه سید شمس الدین؛ دورهی ایلخانی؛ دوره آل مظفر | ||
| مراجع | ||
|
منابع و مآخذ
اصفهانیپور، فائزه(1390). فنشناسی، آسیب شناسی و اراده ظرح حفاظت از تزئینات گچی در مدرسه شمسیه یزد. پایاین نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه هنر اصفهان.
اصلانی، حسام (1391). فنشناسی آرایههایگچی در معماری ایران دوران اسلامی، رساله دکتری مرمّت اشیای تاریخی و فرهنگی، دانشکده مرمّت، دانشگاه هنر اصفهان.
اصلانی. حسام, میرنیام آصفه,، علومی مجید(1392)، "بررسی گوناگونی شیوه های اجرای آرایه های گچی قالبی بناهای تاریخی در دوره قاجار شهر یزد، با تکیه بر مطالعه موردی تزئینات محراب شبستان شاهزاده در مسجد جامع کبیر"، نشریه رمت و معماری ایران (مرمت آثار و بافت های تاریخی فرهنگ، شماره 5 ، صص 1- 14.
پاکزاد، جهانشاه(1390). تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران از آغاز تا دوره قاجار. تهران: نشر آرمانشهر.
پیرنیا،محمد کریم.(1389). سبک شناسی معماری ایرانی. گردآوری غلامحسین معماریان.تهران: سروش دانش.
حمزوی، یاسر و دیگران.(1393).طلاکاری آرایههای گچی قالبی در بقعه سید رکن الدین یزد. نخستین همایش ملی کاربرد تحلیلهای علمی در باستان سنجی و مرمت میراث فرهنگی. تبریز:دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
حمزوی، یاسر و وطندوست، رسول (1392). مطالعه و بررسی فنی لایههای دیوارنگاره سقف گنبد بقعه سید رکن الدین یزد. دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره سیزدهم، صص 111-124.
حمزوی،یاسر و دیگران(1395) بررسی و شناخت ماهیت دیوارنگاره های بوم پارچه به عنوان شیوه ای خاص از آرایه های معماری اسلامی ایران/ فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی / شماره13. صص 148-130
حمزهلو، منوچهر (1381). هنرهای کاربردی در گنبد سلطانیه. تهران: ماکان و مدیریت میراث فرهنگی استان زنجان.
خاکباز الوندیان، الهه و علومی، مجید(1391). آرایههای تزئینی بقعه سید رکن الدین(مدرسه رکنیه) یزد، شاهکار هنر و معماری مذهبی دوره آل مظفر. نشریه مطالعات هنر اسلامی، صص 17.
خاکباز الوندیان، الهه(1391)، " آرایه های تزیینی بقعه سید رکن الدین (مدرسه رکنیه) یزد، شاهکار هنر و معماری مذهبی دوره آل مظفر"، پاییز و زمستان شماره 17 . صص45 -60.
زارعی، هادی(1375)، تزئینات گچی رباطشرف کوربندی، پایاننامه کارشناسی مرمت آثار تاریخی، به راهنمایی احمد رهبر و ذبیحالله خلوصی راد، دانشکده پردیس هنر اصفهان.
شایستهفر، مهناز(1380). "تزئینات کتیبهای گنبد سلطانیه". مطالعات هنرهای تجسمی، بهار 1380، شماره 11، صص 131-126.
شکرپور، شهریار(1393). رابطه میان قدرت و هنر در عصر ایلخانی(مورد بررسی کتیبههای معماری دوره ایلخانی)، رساله دکتری پژوهش هنر. دانشکده هنر و معماری. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
شکفته، عاطفه و صالحی کاخکی، احمد.(1393).شیوه اجرایی و سیر تحولات تزئینات گچی معماری ایران در قرون هفتم تا نهم هجری. فصلنامه علمی پژوهشی نگره. شماره سی ام. (تابستان1393).صص 63-81.
صالحی کاخکی، احمد و اصلانی، حسام (1390). معرفی دوازده گونه از آرایههای گچی در تزئینات معماری دوران اسلامی ایران بر اساس شگردهای فنی و جزئیات اجرایی. مجله مطالعات باستان شناسی. شماره یک، بهار و تابستان1390، ص93-110.
صمدنژاد آذر، زینب(1399)، "مطالعه تطبیقی ویژگیهای بصری و فنی آرایههای گچی گنبد سلطانیه و دو بنای دوره آل مظفر در یزد (بقعه سید رکن الدین و بقعه سید شمس الدین)"پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنراسلامی تبریز.
کیانی،محمد یوسف.(1392).تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی.تهران:سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
مکینژاد،مهدی(1396). تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی:تزئینات معماری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
ولایتی، رحیم؛ و دیگران(1396). معماری ایلخانی در بستره دو شهر تاریخی اسلامی اوجان و سلطانیه. باغ نظر، سال چهاردهم، شماره 55. صص 17-28
ویلبر، دونالد (1365). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان. ترجمهی عبدالله فریار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,437 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,252 |
||