گونهشناسی، طبقهبندی و تحلیل سنگمزارهای اسلامی شمالغرب ایران (مطالعه موردی دوره ایلخانی تا پایان دوره صفویه) | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 16، شماره 59، مهر 1400، صفحه 163-177 اصل مقاله (779.44 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.4881.2338 | ||
| نویسندگان | ||
| سعید ستارنژاد* 1؛ مصیب نریمانی2؛ شیما عزیزی3 | ||
| 1دانشجوی دکتری باستانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، شهر اردبیل. | ||
| 2دانشجوی دکتری باستانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، شهر اردبیل، استان اردبیل. | ||
| 3دانشجوی دکتری باستانشناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بابلسر، شهر بابلسر | ||
| چکیده | ||
| سنگ مزارها یکی از اجزاء جداییناپذیر تفکر مرگ در میان تمامی جوامع از روزگاران کهن تا به امروز بوده و ابزاری اساسی برای نمودهای عینی و معنوی آن بهکار رفته است. اگرچه در زمینۀ ساخت مَزار و نشانههای مرتبط با آن در جوامع گوناگون دیدگاههای متفاوت وجود دارد، این پدیده در جهانبینی ایرانی – اسلامی جایگاه ویژهای داشته است و در شکلهای مختلف و نقشمایههای تزیینی متنوع ایجاد شدهاند. منطقۀ شمال غرب ایران (آذربایجان ایران) به دلیل حکمرانی اقوام سلجوقی، ایلخانی، آق قوینلو، قرهقوینلو و صفوی یکی از مناطق مستعد برای اینگونه آثار مادی است. این پژوهش با هدف شناسایی، گونهشناسی و تحلیل برخی از سنگمزارهای این منطقه انجام گرفته و بهدنبال پاسخ به پرسشهای اساسی زیر است: سنگمزارهای شمالغرب ایران از نظر گونهشناسی و شکل در چه اشکالی ایجاد شده است؟ تحلیل ریشهشناختی برخی از شکل سنگمزارهای شمالغرب ایران به کدام مناطق بر میگردد؟ نقوش تزیینی سنگمزارهای شمالغرب ایران در چند دسته قابل تقسیمبندی است؟ این پژوهش به روش، توصیفی – تحلیلی بر اساس مطالعات اسنادی، تجزیه و تحلیل کیفی و از روش میدانی برای ثبت و ضبط برخی گورستانهای دورۀ اسلامی شمالغرب ایران استفاده گردید. نتایج پژوهش نشان میدهد که سنگمزارها از منظر نحوۀ قرارگیری در سه نوع عمودی، افقی و ترکیبی با گونههای مختلف قابل دستهبندی است؛ همچنین مطالعات تطبیقی سنگ مزارها نشان میدهد که از نظر ریشهشناختی برخی از اشکال سنگقبرها با فرهنگهای آسیای میانه ارتباط نزدیکی دارد که نشان از تاثیر و تاثرات فرهنگی میان حکومتهای دوره اسلامی ایران با آسیای میانه است. سنگ مزارهای مورد مطالعه از لحاظ آرایههای تزیینی دارای انواع مختلفی با مفاهیم متنوعی است از جمله: الف) انسانی، ب) گیاهی، ج) حیوانی، د) هندسی - نمادین، ه) اشیاء و ابزارآلات است. هم اکنون بسیاری از این آثار دچار آسیب انسانی و طبیعی شده و تنها تعدادی از آنها از وضعیت نسبتاً مطلوبی برخوردارند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شمالغرب ایران؛ سنگمَزار؛ گونهشناسی؛ فرهنگ ایرانی – اسلامی؛ آسیای میانه | ||
| مراجع | ||
|
احمدزاده، فرید، هاشم حسینی و حامد نورسی، 1397، پژوهشی بر شناخت مضامین و نقوش سنگقبور ایل گوران در شهرستان اسلامآباد غرب، هنرهای تجسمی، شماره 5، صص 92-79.
افقهی، مریم، 1387، بررسی نگارههای سنگمقابر در دوره صفویه با تأیکد بر پایتختهای این دوره، پایاننامه کارشناسیارشد صنایع دستی، استاد راهنما مهرانگیز مظاهری و محسن گلستانی، دانشگاه الزهرا.
افندیاف، راسیم، 1392، سنگها سخن میگویند، ترجمۀ محمدعلی آرشفر، تبریز: دنیز.
برادران شکوهی، سیروس، 1371، گزارش نهایی سنگنوشتههای آذربایجان، دانشگاه تبریز.
پروین، صمد، 1395، بررسی باستانشناختی سنگقبرهای اسلامی شهرستان مشکینشهر مطالعه موردی قبرستان اونار، پایاننامه کارشناسیارشد باستانشناسی، استاد راهنما بهروز افخمی، دانشگاه محقق اردبیلی.
پوپ، آرتور، 1390، معماری ایران، ترجمۀ غلامحسین صدری افشار، تهران: بیات.
تبریزی، محمدکاظم بن محمد، 1388، منظرالاولیاء، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
تناولی، پرویز، 1354، قالیچههای شیری فارس، تهران: دانشگاه تهران.
ثمری، مریم، 1395، سنگقبرهای اردبیل، پایاننامه کارشناسی ارشد باستانشناسی، استاد راهنما رضا رضالو، دانشگاه محقق اردبیلی.
حشری تبریزی، ملامحمد امین، 1371، روضه اطهار، تصحیح عزیز دولت آبادی، تبریز: ستوده.
خزایی، محمد، 1381، نقش شیر نمود امام علی، کتاب ماه هنر، صص 37-39.
رضالو، رضا و یحیی آیرملو، 1393، آیین تدفین اسب در میان اقوام سکایی مطالعه موردی گورستان خرمآباد مشگینشهر، جامعهشناسی تاریخی، دورۀ 6، شماره 3، صص 144-113.
شایستهفر، مهناز، 1388، تزیینات کتیبهای سنگقبرهای شیخ صفی و تطبیق آن با نهارخوران گرگان، کتاب ماه هنر، شماره 134، صص 81-74.
شایستهفر، مهناز، گلمغانیزاده اصل، ملکه، 1381، تزیینات کتیبهای نمای بیرونی بقعه شیخصفی الدین اردبیلی، علوم اجتماعی و انسانی، دورۀ 19، شمارۀ 1، صص 103-83.
کارگر، محمدرضا، 1372، مقابر اسلامی و پایگاه فرهنگی آن در شمالغرب ایران – آذربایجان، پایاننامه کارشناسیارشد باستانشناسی، استاد راهنما جابر انصاری، دانشگاه تربیت مدرس.
کربلائی تبریزی، حافظ حسین، 1344، روضات الجنان و جنات الجنان، جعفر سلطان القرائی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
محرمپور علویانی، مهرداد، 1382، بررسی و مطالعه سنگمزارات شهرستان مراغه در دروۀ اسلامی، پایاننامه کارشناسیارشد باستانشناسی، استاد راهنما سوسن بیانی، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز.
مستوفی، حمدالله، 1336، نزهت القلوب، محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.
موسویکوهپر، سیدمهدی، حمید خانعلی و جواد نیستانی، 1394، سنگهای مزار نمودی از وحدت مذاهب مختلف اسلامی در ایران گونهشناسی طبقهبندی و مطالعه آرایههای سنگمزارهای نوع گهوارهای، فصلنامه پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال 5، شماره 20، صص 133-152.
میرجعفری، حسین، بزاز دستفروش، مهدی، 1391، مزارات بیلانکوه تبریز، پژوهشهای تاریخی، سال 48، شماره 14، صص 22-1.
واندنبرگ، لویی، 1348، باستانشناسی ایران باستان، ترجمه عیسی بهنام، تهران: دانشگاه تهران.
هال، جمیز، 1380، فرهنگنگارهای نمادها در هنر شرق و غرب، ترجمۀ رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
هیلن براند، روبرت، 1380، معماری اسلامی شکل کارکرد و معنی، ترجمۀ باقر آیتاللهزاده شیرازی، تهران: روزنه.
Ağasıoğlu, F., (2013). DAŞBABA TÜRKÜN DAŞ YADDAŞI, Baki.
Aksoy, M., (2017). Bitlis ve Ahlat'ta Koç-Koyun Başlı Mezar Taşları, Kümbetler ve Damgalar. Turk yourdu, 35-38.
ALYILMAZ, C. and ALYILMAZ, S., (2017), IĞDIR VE ÇEVRESİNDEKİ KOÇ HEYKELLİ MEZAR TAŞLARININ ÜZERLERİNDEKİ ARAP HARFLİ YAZITLAR. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (43), pp.305-345.
ARSLAN, A.S., (2017). “TAŞLAR KONUŞUR”: TÜRK MEZAR TAŞLARININ BİÇİM DİLİ. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 6(3), pp.1923-1937.
Baykara, T., (1993). Asya Türk Kültürünün Bir Unsuru Olarak Mezar Taşı. Vakıflar Haftası, s. 127-131.
Berkli, Y., (2007). Erzurum’da Yeni Bulunan Haç Motifli Koç Heykelinin Düşündürdükleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(34), pp.215-232.
Berkli, Y., (2012). Azerbaycan-Bakü’de Bulunan İnsan Heykel Biçimli Mezar Taşları ve Orta Asya-Azerbaycan-Anadolu İlişkisi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (61).
Demirel, F., (2008). Besni mezar taşları (Doctoral dissertation, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Efandiof, Rasim, (1986), Stone plastic Art of Azerbaijan, Baky.
Ertan, D.A.Ş.,(2010), Bozdoğan Mezar Taşları. Sanat Tarihi Dergisi, 19(2), pp.109-127.
Godard, A. (1965). The Art of Iran: New York, Frederick A. Praeger Publishers, 277, 283-284.
Kleiss, W. (1969), Berich Uber zwei Erkundungsfahrten in Nordwest – Iran, Archaeologische Mitteilungen Aus Iran, 1-54.
YILDIRIM, Y., (2016). KARAMAN MEZAR TAŞLARI TİPOLOJİSİ. Şehir Dergisi, Sayı: 18, PP. 97-129. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,189 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,368 |
||