تحلیل مضامین و محتوای نقوش ضرب شده بر فلوسهای دورۀ صفوی با تأکید بر نقوش شیر و خورشید | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 62، تیر 1401، صفحه 99-115 اصل مقاله (798.37 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.5778.2576 | ||
| نویسندگان | ||
| محمد اکبری1؛ مجیدرضا مقنی پور* 2 | ||
| 1کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه علم و هنر، یزد | ||
| 2استادیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز | ||
| چکیده | ||
| گونههای متنوع سکه با جنس، شکل و مضامین مختلف، در هر دورهای بازتابی از کارکردهای فرهنگی آن دوره بوده و علاوه بر کارکرد اقتصادی، مجموعهای از ایدئولوژیهای نظام حاکم را بروز و ظهور دادهاند. مسکوکات دورۀ صفوی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و این آثار بستر و رسانهای مهم برای حضور و بروز اندیشهها و باورهای زمانه بوده است؛ در این دوران با رسمی شدن مذهب تشیع و ظهور باورهای اعتقادی جدید، مضامین این نگرش به طُرق مختلف زینتبخش آثار گوناگون و از جمله مسکوکات بوده است. این مقاله با هدف کنکاش در مشخصههای پنهان و کمتر مطالعه شدۀ سکههای مسی یا فلوسهای این دوره انجام گرفتهاست مسئله و مجهول اصلی در اینجا این پرسش است که: انگیزههای بکارگیری نقش «شیر و خورشید» به عنوان یک مضمون نسبتاً پرتکرار در این آثار چیست؟ این پژوهش با روشی توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی تاریخی، به مطالعۀ محتوای مضمون «شیر و خورشید» نقشبسته بر فلوسهای رایج اواخر دوران صفوی، برمبنای پیشمتنهایی چون: «محتوای دانش نجومی رایج»، « توصیفات ارائه شده از مضامین شاخص شیعی در فحوای روایات و احادیث» و «توصیفات ارائه شده از مضامین شاخص شیعی در منابع ادبی»، «مضامین نوشتاری سکههای همعصر» و «بسترهای کارکردی این مسکوکات» پرداخته است. جمعآوری اطلاعات با روش کتابخانهای و تحلیل آنها بصورت کیفی بوده است. 41 سکۀ فلوس ضرب شدۀ مزین به نقش شیر و خورشید، که در زمان آخرین پادشاهان صفوی یعنی سلطان سلیمان اول و شاه سلطان حسین، ضرب شدهاند، نمونههای مورد مطالعۀ این پژوهش را شکل میدهد. نتایج این پژوهش نشان میدهد بیشترین نقوش ضرب شده بر روی فلوسهای صفوی شامل نقوش انسانی، چهارپایان، پرندگان، آبزیان، گیاهان، شکار، سماوی و ترکیبی بوده است؛ همچنین استفاده از نقوش به جای نوشته در فلوسهای صفوی، ارتباط مستقیمی با سطح سواد و آگاهی عموم مردم طبقۀ پایین جامعه، به عنوان مخاطبان این سکهها، داشته است و در این میان نقش ترکیبی شیر و خورشید بر این فلوسها، به نوعی معرف یک نشان تصویری پذیرفته شده و قابل فهم در غالب مناطق ایران، به منظور انتقال یکی از اصلیترین پیامهای تشیع یعنی حقانیت حضرت علی (ع) و جانشینی او بعد از پیامبر (ص) بوده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| صفویه؛ شیر و خورشید؛ فلوس؛ تشیع؛ سکه | ||
| مراجع | ||
|
ابن شاذان قمی، ابوالفضل، 1363، الفضائل، قم، نشر رضی
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، 1379، مناقب آل ابی طالب ج3، قم، موسسه انتشارات علامه
ابن طاووس، علی بن موسی،1413ق، الیقین باختصاص مولانا علی (ع) ج1، قم، موسسه دارالکتاب الاسلامیه
اسماعیلی، صغری، 1385، پژوهشی در سکهها و مهرهای شاهان صفوی، تهران، پژوهشکده زبان و گویش
الئاریوس، آدام، 1363، سفرنامه آدام الئاریوس (بخش ایران)، ترجمه احمد بهپور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار
بحرانی، سیدهاشم بن سلیمان،1413 ق، مدینه معاجز ج2، ا قم، موسسه المعارف الاسلامیه
بلک. جرمی، گرین. آنتونی، 1385، فرهنگنامه خدایان، دیوان، و نمادهای بینالنهرین باستان، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر.
بورگوماله. رابینیو. دی،1353، سکهها، نشان ها و مهرهای پادشاهی ایران(از 1500 تا 1948 میلادی)، به اهتمام محمد مشیری، تهران: انتشارات موسسه سکهشناسی ایران و امیرکبیر
بیرونی خوارزمی، ابوریجان محمد،1318، التفهیم لاوائل صناعت التنجیم، تجدید نظر و تعلیقات و مقدمه جلال الدین همایی، تهران: انجمن ملی
ترابی طباطبایی، سید جمال،1350، سکه های شاهان اسلامی ایران، تبریز: موزه آذربایجان
ثواقب. جهانبخش، شهیدانی. شهاب، امرایی، سیاوش،1395، روند دگرگونی نقوش و شعائر مذهبی بر روی سکه های دوره صفوی، تاریخ ایران بعد از اسلام، شماره 12، صص 111ـ 63
خزایی، محمد،1380، نقش شیر نمود حضرت علی (ع) در هنر اسلامی، کتاب ماه هنر، شماره 31 و 32، صص 39 ـ 37
دادور، ابوالقاسم،1390، شیر در فرهنگ و هنر ایران، هنرهای تجسمی، شماره دوم، صص 32 ـ 17
رفیعی، لیلا، 1377، سفال ایران، تهران: یساولی
سرفراز، علی اکبر، آور زمانی، فریدون،1379، سکه های ایرانی از آغاز تا دوران زندیه، تهران: سمت
شاقلانی پور. زهرا، قاضی زاده. خشایار. حاصلی. پرویز،1397، بررسی تاثیر متون شیعی بر شمایل نگاری از امام علی (ع) در نگارههای فالنامه تهماسبی، مطالعات هنر اسلامی، شماره 32، صص 131 ـ 97
شریعت، زهرا، 1386، حضور نمادین حضرت علی (ع) در خطنگارههای فلزکاری صفویه و قاجاریه، مطالعات هنر اسلامی، شماره 6، صص92 ـ 77
شریعتزاده، سید علی اصغر،1390، سکه های ایران زمین، از مجموعه سکه های موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک از دوره هخامنشی تا پایان دوره پهلوی، تهران، انتشارات پازینه
طغیانی، اسحاق،1385، تفکر شیعه و شعر دوره صفوی، اصفهان: دانشگاه اصفهان
طبری، محب الدین، 1428 ق، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی (ع)، قم، موسسه دارالکتاب الاسلامیه
عبدی بیک شیرازی،1369، تکلم الاخبار، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی
علاءالدینی، بهرام،1391، سکه های مسی ایران فلوس دوران صفوی تا قاجار، تهران: یساولی
فیضی. فرزاد، حاجی زاده. کریم. ستارنژاد، سعید،1396، تاثیر باورها و آموزه های شیعی بر تزئینات سکه های دوره صفوی، جندی شاپور، شماره 8، صص 23 ـ 13
قائم مقامی، جهانگیر،1348، پژوهشی درباره تطور شیر و خورشید ایران، یغما، شماره 161، صص 427 ـ 415
قزوینی، ملا خلیل، 1429ق، صافی در شرح کافی ج1، تهران، دارالحدیث
قائینی، فرزانه،1388، سکههای صفوی (سکه شناسی) تهران، انتشارات پارینه
مجلسی، محمد باقر، 1989، بحارالانوار الجامعه لدرراخبار الائمه الاطهار، ج 51، بیروت، موسسه الوفا
مجلسی، محمد باقر، ق1403، بحارالانوار، ج2، قم، دارالاحیا التراث
مرعشی، قاضی نورالله، 1409 ق، احقاق الحق و ازهاق الباطل ج7، قم، مکتبه آیه الله مرعشی النجفی
مشیری، محمد،1353، سکه شناسی ایران، سکه اسماعیل، نشریه ادبیات و زبان ها، یغما، شماره 296
مفید، محمدبن محمد، 1413ق، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید
مهدیزاده. علیرضا، بلخاری قهی. حسن،1393، بررسی مضامین و نمادهای شیعی در نگاره معراج پیامبر (ص) در نسخه فالنامه تهماسبی، فصلنامه شیعهشناسی، شماره 46، صص 46 ـ 25
مهدیزاده، علیرضا،1394، مقایسه تطبیقی نگاره معراج در خمسه نظامی و فال نامه تهماسمبی، جلوه هنر، شماره 14، صص 16 ـ 5
ولش، گری،1375، نگارگری نسح خطی در ایران، ترجمه محمد طریقتی، فصلنامه هنر، شماره 30، صص118
نصربن مزاحم، 1404 ق، وقعه صفین، قم، مکتبه آیه الله مرعشی نجفی
نوایی، عبدالحسین، عباسقلی، غفاری فرد، 1389، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفوی، تهران، انتشارات سمت
online at http://www.iranicaonline.org/articles/flags-i (accessed on 31 January 2012).
Welch.S.G.(1985).The falnameh of shah Tamasbp,in Theasures of Islam,edited by:Toby
W.H. Va;entine, (1911) Modern Copper Coins of the Muhammadan States of Turkey, Persia, Egypt, Afghanistan, Morocco, Tripoli, Tunis, etc., London, Spink & Son. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,313 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 3,162 |
||