مطالعه نقشمایه درفشهای موجود در شاهنامه شاهطهماسبی بر مبنای ابزارهای تحلیلی رویکرد نشانهشناسی | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 16، شماره 59، مهر 1400، صفحه 91-107 اصل مقاله (2.21 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.4669.2281 | ||
| نویسندگان | ||
| شیوا کاشانی ایلخچی* 1؛ مهدی کاظم پور2 | ||
| 1دانشجوی کارشناسی ارشد هنراسلامی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز | ||
| 2استادیار دانشکده حفاظت آثار فرهنگی (کاربردی)،دانشگاه هنر اسلامی تبریز | ||
| چکیده | ||
| درفش، به دلیل ارتباط و نسبت با باورهای ملی، مذهبی و اسطورهای دارای فرمها و نقشمایههای متعددی است که میتواند به عنوان عامل شناسایی هویت و طرز تفکر یک ملت و دوره خاص عمل نماید. در این میان، نسخههای کتاب آرایی شده از شاهنامه فردوسی به دلیل ماهیت حماسی و ملی، در حوزه مطالعاتی نقوش، فرم و رنگهای بکار رفته در درفشهای ایرانی منبعی ارزشمند محسوب میشوند. شاهنامه شاهطهماسبی نیز به عنوان یکی از شاهکارهای نگارگری ایران، دارای فاخرترین نگارههای دوره صفوی بوده و نقشهای متعدد و متنوعی از درفشهای ایرانی در نگارههای آن موجود میباشد که میتواند اطلاعات ارزشمندی را در اختیار محققان قرار دهد. اهداف این پژوهش شناسایی همه درفشهای موجود در شاهنامه شاهطهماسبی و بررسی نقوش بکار رفته در آنها با رویکرد نشانه شناسی میباشد که میزان ارتباط آنها را با حکومت شیعی صفوی و متن شاه نامه مورد بررسی قرار دهد. دو پرسش اساسی پژوهش حاضر بدین صورت است که: 1- درفشهای موجود در شاهنامه شاهطهماسبی از لحاظ نقوش دارای چه مفاهیم نمادشناسی میباشند؟ 2- میزان ارتباط درفشهای نگارههای شاهنامه طهماسبی با متن شاهنامه و همچنین با دستگاه حکومت شیعی صفوی چگونه است؟ حال این پژوهش در نظر دارد به روش توصیفی– تحلیلی و با رویکرد نمادشناسی و با استفاده از مطالعات کتابخانهای، نقشمایه درفشهای موجود در شاهنامه طهماسبی را مورد مطالعه و تحقیق قرار دهد. براساس این مطالعه مشخص گردید که نقوش موجود در درفشهای شاهنامه طهماسبی به چهار دسته: نقوش گیاهی(شامل نقوش ختایی و اسلیمی)، حیوانی( شامل: نقوش اژدها، سیمرغ، شیر، روباه و مرغابی) و کتیبهای تقسیمبندی میشوند که همه آنها با مفاهیم اعتقادی شیعی دوره صفوی همخوانی دارند. همچنین براساس این مطالعه مشخص گردید که نقشمایه برخی درفش های موجود در نگاره شاهنامه طهماسبی، با متن های موجود در شاهنامه نیز دارای ارتباط می باشد و به گونه ای هنرمند بصری سازی متون شاهنامه را در شیوه کار خود رعایت کرده است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شاهنامه شاهطهماسبی؛ تشیع؛ نگارگری؛ نقشمایه درفش؛ نشانهشناسی | ||
| مراجع | ||
|
شاهنامه شاهطهماسبی. ۱۳۹۲. تهران: متن.
احمدی پیام، رضوان، 1393، بررسی نقوش پرچم در نگارههای شاهنامه طهماسبی و بایسنقری، فصلنامه پژوهش هنر،شماره 5، 45-52.
اسماعیلی، صغری، 1385، پژوهشی در سکه و مهرهای شاهان صفوی، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده زبان و گویش.
آژند،یعقوب، 1389، نگارگری ایران، جلد2،تهران، سازمان مطالعات و مرکز تحقیق و علوم انسانی.
بروکهارت، تیتوس، 1386، مبانی هنر اسلامی، مترجم امیر نصری، تهران، حقیقت.
بلر، شیلا و جاناتان بلوم، 1387، «هنر و معماری اسلامی»، مترجم یعقوب آژند، ج2، تهران، سازمان مطالعات و تدوین و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
بهار،مهرداد،1362، پژوهشی در اساطیرایران، تهران، طوس.
تناولی، پرویز و سیروس پرهام، ،1356، قالیچه های شیری فارس، تهران، سازمان جشن هنر.
تنهایی، انیس، 1387، تزیینات کتیبهای بقعه شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان، دو فصل نامه علمی- پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، شماره 8.
ثواقب،جهانبخش؛ شهیدانی، شهاب و امرایی، سیاوش ، 1395، روند دگرگونی نقوش و شعائر مذهبی بر روی سکههای دوره صفوی، دو فصل نامه علمی- پژوهشی تاریخنامه ایران بعد از اسلام، شماره 12، 63-111 .
چنگیز، سحر، و رضالو ، رضا ، 1390، ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور(قرن سوم و چهارم هجری قمری)، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، شماره47، 147- 174.
حسنی کلهری، شهلا، بی تا، تحلیل مردم شناختی درفش در ایرانیان باستان بر اساس متن شاهنامه فردوسی، اولین همایش بین المللی نوآوری و تحقیق در هنر و علوم انسانی.
خیر اندیش، رسول و شایان، سیاوش، 1375، ریشهیابی نام و پرچم کشورها، تهران، مؤسسه مطالعات ملی.
رحیمی، امین؛ موسوی، سیده زهرا و مروارید، مهرداد، 1393، نماد جانوری نفس در متون عرفانی با تکیه بر آثار سنایی، عطار و مولوی، نشریه متن پژوهی ادبی، شماره62.
رستگارفسائی، منصور، 1379، اژدها در اساطیر ایران، تهران، طوس.
رضوان قهرخی، مریم، 1393، سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران؛ از دوره اسلامی تا دوران معاصر، فصلنامه علمی، آموزشی پژوهشی، شماره 5، 115-122.
سجودی، فرزان،1382، نشانه شناسی کاربردی، تهران، قصه.
سلطانی گرد فرامرزی، علی، 1372، سیمرغ در قلمرو فرهنگ ایران، تهران، مبتکران.
شادقزوینی، پریسا، 1393، بررسی اصول مبانی هنرهای سنتی ایران؛ نگاهی به کتاب هفت اصل تزیینی هنر ایران، فصل نامه نقد کتاب هنر، شماره 3و4، 41- 59.
شاطری، میترا، 1395، تاًملی بر کارکردشناسی درفشهای دوره صفوی. فصلنامه پژوهشهای باستانشناسی ایران، شماره 11، 163- 176.
شرفخواه، مژده، محمودی، فتانه ، 1397، خوانش نگاره نبرد بهرام و اژد ها بر اساس نقد آیکونولوژی، پنجمین همایش متن پژوهی ادبی.
شمیلی، فرنوش، فرید گلسفیدی، امیر و غفوریفر، فاطمه، 1396، مقاله «مطالعه ویژگی های بصری حاکم در کتیبه های پرچم های مصور شده شاهنامه شاهطهماسب با تأکید بر مضامین عناصر نوشتاری کتیبه پرچم ها». مطالعات فرهنگ و هنر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی آسیا، شماره 2، 50-90.
صبا )اسفندیار کوه نور(، منتخب ، 1383، دائره المعارف هنرهای سنتی ایران، ج2، تهران، نور حکمت.
صدرایی، رقیه، 1395، بررسی و تحلیل نقش جلوه سیمرغ در آینه متون عرفانی با تکیه بر منطقالطیر عطار و مثنوی مولانا، فصلنامه تخصصی تحلیل و نقد ستون زبان و ادبیات فارسی، شماره 26، 179- 199.
صرافی، محمدرضا، 1386، نماد پرندگان در مثنوی، فصلنامه پژوهش های ادبی، سال 5، شماره 18، 76-54.
صلواتی، مرجان، 1387، نمادشناسی بیرق ایرانیان باستان تا آغاز دوره صفوی. فصلنامه تخصصی هنرهای تجسمی نقشمایه. س اول، شماره اول.
صمصام، حمید،1385، تحلیل موضوعی داستان حدود معرفت آدمی (فیل) در مثنوی معنوی. فصل نامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، شماره 10: 98-112.
طاهری. صدرالدین، 1391، کهن الگوی شیر در ایران، میانرودان و مصر باستان، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره 49: 93-83.
عبداله، زهرا و شایستهفر، مهناز ، 1392، نقش و نماد اژدها در نگارگری ایرانی. پیکره دوفصل نامه دانشکده شوشتر؛ دانشگاه شهید چمران اهواز، شماره 4: 58-43.
عبدالهی،منیژه، 1381، فرهنگنامه جانوران در ادب فارسی (بر پایه واژه شناسی، اساطیر، باورها، زیباشناسی و ....). پژوهنده.
غفاری، علی رضا و محمد منصور فلامکی، 1395، بازتاب نظریههای نشانه شناسی در خوانش معماری و شهر. فصلنامه مدیریت شهری، شماره 45، 350- 349.
فلامکی، محمد منصور،1391، اصلها و خوانش معماری ایرانی، تهران: فضا.
کزازی، میر جلال الدین، 1385، نامه باستان، ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی، جلد پنجم، تهران: سمت
کسروی تبریزی، احمد، 1356، تاریخچه شیر و خورشید، چاپ رشدیه.
کمندلو، حسین و احمدپناه، سید ابوتراب، بی تا، بررسی و ریشهیابی نقش مایه سیمرغ شکارگر در فرشهای عصر صفویه(با تاکید بر پاره فرش مجموعه بارون هاتونی)، نخستین همایش بین المللی هنر و صناعات در فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی با تاکید بر هنرهای رو به فراموشی.
کوپر، جی.سی، 1386، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران، نشر نو.
کوه نور، اسفندیار،1384، دایره المعارف هنرهای سنتی ایران. تصحیح حمیدرضا معینی و فریدالدین معینی، تهران، نور حکمت.
نجارپور جباری، صمد و جاوری، نگین، بیتا، مفاهیم نقش مایههای جانوری در کاشیهای کاخ هشتبهشت اصفهان با رویکردد اسطوره شناسی، کنفرانس پژوهشهای معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران.
واحد دوست، مهوش، 1387، نهادینههای اساطیری در شاهنامه فردوسی، تهران، سروش.
هادی منش، ابوالفضل، 1383، پرچم و پرچمداری از جاهلیت تا عاشورا، مجله مبلغان، شماره 63، 115- 122.
یاحقی، محمدجعفر، 1375، فرهنگ اساطیر، تهران، سروش
یاحقی، محمدجعفر،1386، فرهنگ و اساطیر و داستان وارهها در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر.
یوهانسون، داینس و اریک لارسن، 2002، مقدمهای در نشانه شناسی، لندن، انتشارات د.ل. ژولی و جی. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,907 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,205 |
||
