بررسی مفهوم چندصدایی و گفتگومندی میخائیل باختین در نگارههای رضا عباسی | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 16، شماره 59، مهر 1400، صفحه 75-89 اصل مقاله (913.46 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.5267.2440 | ||
| نویسندگان | ||
| فاطمه شه کلاهی* 1؛ اصغر فهیمیفر2 | ||
| 1دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس | ||
| 2دانشیار دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس. | ||
| چکیده | ||
| رضا عباسی، نگارگر مطرح مکتب نقاشی اصفهان، از معدود نگارگران ایرانی است که در حالیکه بهعنوان «نقاش مردمی» به جامعه و مردم عادی توجه دارد بهعنوان «نقاش درباری» در دربار صفوی تصویرگر سفارشات درباری و پیکره شاهان و اشراف است. از سوی دیگر میخائیل باختین، نظریهپرداز روس قرن بیستم، ایده «متون چندصدا و گفتگومند» را در مقابل «متون تکصدا» ارائه کرد. در نظر باختین متون چندصدا و گفتگومند غالباً در شرایط استبداد و خفقان گفتگو در جامعه بهجهت نقد واقعیت استبدادگونه، تمامیتخواه و تکصدا که مسبّب نابودی گفتگو در جامعه شده است خلق میشوند تا بهطور موقت چنین تضادهای اجتماعی و طبقاتی را بهحالت تعلیق درآورد. احتمال میرود در برخی از آثار رضا عباسی شاهد فضای تعاملی، چندصدا و گفتگومند باشیم که برای نخستینبار در سنت نقاشی ایرانی ظهور مییابد. ازاینرو موضوع این پژوهش بررسی مفهوم چندصدایی و گفتگومندی میخائیل باختین در آثار رضا عباسی است و هدف از آن شناخت قابلیتهای نگارگری ایرانی در تطابقپذیری و تفسیر براساس نظریهها و مفاهیم فلسفی معاصر است. سؤالات تحقیق عبارتند از: 1. چندصدایی و گفتگومندی در آثار رضا عباسی چگونه است؟؛ 2. اوضاع اجتماعی عصر صفوی چگونه بر ماهیت چندصدایی و گفتگویی آثار رضا عباسی تأثیر گذاشت؟؛ 3. هدف رضا عباسی از ارائه تصاویر چندصدایی و گفتگومند چیست؟ با توجه بهاینکه تاکنون آثار رضا عباسی با این دیدگاه نظری مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته است، لذا پژوهش در این زمینه ضروری مینماید. این پژوهش بهلحاظ هدف در زمره پژوهشهای توسعهای قرار دارد و براساس ماهیت و روش، توصیفی–تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات بهشیوه اسنادی (کتابخانهای) و با استفاده از ابزار فیش است. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات کیفی و با رویکرد ایده چندصدایی و گفتگومندی میخائیل باختین است. این پژوهش نشان میدهد که مهمترین ویژگی چندصدایی و گفتگومندی در آثار رضا عباسی تضاد و دوگانگی است که در قالب حضور همزمان پیکرههای عامه با پیکرههای درباری و اشراف ظهور میکند. از آنجا که از میان پیکرههای عامه، دراویش، شیوخ و کُتّاب بهعنوان شخصیتهای ثابت و پایدار نگارهها حضور دارند و سبب ایجاد فضای تعاملی و گفتگویی در نگارهها میشوند، این پیکرهها در ارتباط با پیکرههای درباری ممکن است چهار نقش «نظارهگر»، «پیر و مرید»، «راوی» و «مغازلهگر» داشته باشند. مهمترین تأثیری که شرایط اجتماعی عصر صفوی بر رضا عباسی گذاشت، ترک یکباره دربار شاه عباس و پیوستن او به مردم عامی و کوچه و بازار بود. افرادی که یا در جامعه عصر صفوی جایگاه اجتماعی خاص و مهمی نداشتند یا اینکه که بهسبب شرایط و اوضاع اجتماعی و سیاسی کاملاً مطرود و منفور شمرده شده بودند. این گروههای اجتماعی در لایههای مخفیتر جامعه زیست میکردند و صدای آنها جزء صداهای مسلط و غالب در گفتمان رایج و رسمی جامعه عصر صفوی نبود. ازاینرو میتوان گفت که دورههای زمانی فعالیت هنری رضا عباسی، که متأثر از شرایط اجتماعی دوران اوست، میتواند بر ماهیت گفتگومندی و چندصدایی آثار او نیز تأثیرگذار باشد. تعداد آثار گفتگومند و چندصدایی رضا عباسی در دوره سوم نسبت به دوره اول و دوم او بیشتر است، بعد از آن بیشترین تعداد تصاویر گفتگومند مربوط به دوره زمانی اول فعالیت هنری اوست و تعداد تصاویر در دوره دوم یعنی دوره کنارهگیری او از دربار در کمترین حد ممکن(0 %) است. هدف رضا عباسی از خلق ایندست از تصاویر، بیان ضدیت با حکومت و قدرت مسلط بوده است که عرصه نبردی میان نیروهای مرکزگرا یا تکگویانه در قالب پیکرههای درباری با نیروهای مرکزگریز یا چندگویه در قالب پیکرههای درویشی است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| نگارگری؛ رضا عباسی؛ دوره صفوی؛ چندصدایی؛ میخائیل باختین | ||
| مراجع | ||
|
آژند، یعقوب. 1385. مکتب نگارکری اصفهان. تهران: فرهنگستان هنر.
اسکویی، نرگس. 1396. «مؤلفههای کارناوال باختین در رمان نگران نباش»، نشریه پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، (6)، 1: 141-157.
افتخاری یکتا، شراره و نصری، امیر. 1395. «نمود بدن گروتسک در نقاشیهای محمد سیاهقلم بر مبنای اندیشه میخائیل باختین»، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، (3)، 21: 21-30.
آفرین، فریده. 1396. «تحلیل وجوه فرهنگ عامه در نقاشیهای حسینعلی ذابحی»، نشریه باغ نظر، (59)، 15: 71-82.
باختین، میخائیل. 1391. تخیل مکالمهای: جستارهایی درباره رمان. ترجمه رؤیا پورآذر، تهران: نی.
بهاری، عبادالله. 1385. «رضا عباسی»، مجموعه مقالات نگارگری مکتب اصفهان، به کوشش انتشارات فرهنگستان هنر، تهران: فرهنگستان هنر.
بیگ ترکمان، اسکندر. 1382. تاریخ عالم آرای عباسی. بهتصحیح ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
پاکباز، رویین. 1390. نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
پنجهباشی، الهه. 1397. «بررسی بازتعریف گفتگومندی در آرا میخائیل باختین با نقاشیهای فتحعلی شاه در دوره اول قاجار»، نشریه پژوهشهای انسانشناسی ایران، (2)، 7: 135-151.
پوینده، محمدجعفر. 1377. درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات، تهران: انتشارات نقش جهان.
تودوروف، تزوتان. 1377. منطق گفتگویی میخائیل باختین. ترجمه داریوش کریمی، تهران: مرکز.
جوانی، اصغر. 1385. مجموعه مقالات نگارگری مکتب اصفهان، «دورانشناسی آثار طراحی و نقاشی رضا عباسی»، تهران: فرهنگستان هنر.
_______ . 1385ب. بنیانهای مکتب نقاشی اصفهان، تهران: فرهنگستان هنر.
چیتسازیان، امیرحسین و فاضل، آیین. 1391. «رویکردی جامعهشناختی بر زندگی رضا عباسی(با بررسی برخی تکنگارهها)»، نشریه نگره، (24)، 7: 37-49.
حسینی، مهدی، محرمزاده، ناتاشا. 1393. «بررسی نگاره وقتی خلیفه با جعفر صحبت میدارد از مجموعه هزار و یکشب مصور صنیعالملک با رویکرد چند صدایی باختین»، نشریه نگارینه هنر اسلامی، (2)، 1: 25-38.
عربزاده، جمال، موسوی اقدم، کامبیز و افتخاری یکتا، شراره. 1394. «تحلیل نقاشیهای پیتر بروگل براساس اندیشه میخائیل باختین»، نشریه کیمیای هنر، (14)، 4: 31-43.
عطاریانی، میمنت و نجفزاده، مهدی. 1397. «واکاوی مفهوم کارناوالیسم در آرای باختین و بررسی امکان مقاومت در زبان عامیانه»، نشریه رهیافتهای سیاسی و بینالمللی، (10)، 55: 135-156.
فریزر، جیمز جورج. 1382. شاخه زرین. ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
قمی، قاضی احمد. 1366. گلستان هنر. بهتصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتابخانه منوچهری.
کنبی، شیلا. 1389. رضا عباسی: اصلاحگر سرکش. ترجمه یعقوب آژند، تهران: فرهنگستان هنر.
_______ . ۱۳۸۶ . عصر طلایی هنر ایران، ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز.
مصباح، گیتی، رهبرنیا، زهرا. 1390. «پیوستار زمانی-مکانی باختین در هنر تعاملی جدید(بررسی تطبیقی دو نمونه فرهنگی)»، نشریه مطالعات تطبیقی هنر، (1)، 1: 1-15.
نامورمطلق، بهمن. 1394. درآمدی بر بینامتنیت(نظریهها و کاربردها)، تهران: سخن.
______________. 1387. «باختین، گفتگومندی و چندصدایی: مطالعه پیشابینامتنیت باختینی»، نشریه پژوهشنامه علوم انسانی، (2)، 57: 397-414.
واله اصفهانی، محمدیوسف. 1372. خلدبرین(ایران در روزگار صفویان)، به کوشش میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
Bahari, E. 1997. Bihzad, Master of Persian Painting, Foreward by Annemarie Schimmel, London: I.B. Tauris Coltd Victoria House.
Bakhtin, M. 1975. Esthetique et theorie du roman, Paris: Gallimard.
Ducrot, O. 1984. Le dire et le dit, Paris: Minuit.
Gignoux, A. C., 2005. Initiation a l intertextualite. Paris: Ellipses. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,510 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,385 |
||