نقش طاووس در کاشیکاری حرم مطهر رضوی، با تأکید بر گنبد اللهوردیخان از دورۀ صفویه | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 16، شماره 59، مهر 1400، صفحه 5-21 اصل مقاله (1.41 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.5401.2480 | ||
| نویسنده | ||
| عطیه خان حسین آبادی* | ||
| کارشناسارشد رشتۀ ارتباط تصویری، مؤسسه آموزش عالی فردوس، مشهد | ||
| چکیده | ||
| حرم امام رضا(ع) مهمترین و بزرگترین جاذبۀ مذهبی در ایران است. در سراسر تاریخ اسلام، شخصیتها و بزرگان هر عصر به نوسازی و توسعه این مکان مقدس پرداختهاند، از جمله بزرگان و شاهان صفویه که دلیل عمدۀ آن را میتوان به رسمیت شناختن مذهب شیعه دانست. اللهوردیخان، فرماندۀ نظامی عصر صفویه، اقدامات فراوانی برای اعتلای فرهنگ و تمدن ایران انجام داده و توجه خاصی به معماری این دوران داشته است. گنبد اللهوردیخان، از زیباترین ابنیۀ استان قدس رضوی است که آرتور پوپ در کتاب معماری ایران آن را کاملترین قسمت مرقد امام رضا(ع) میداند. کاشیهای معرق این رواق مزین به کتیبهها، نقوش حیوانی، گیاهی و هندسی است. بسیاری از این نقوش دربردارندۀ مفهومی هستند، که جایگاهی خاص در فرهنگ و ادبیات این مرز و بوم دارند. از آنجا که کاربرد نقش طاووس به صورت عنصری تزئینی در معماری دورۀ صفویه به اوج رسید؛ هدف اصلی این نوشتار بررسی نقش طاووس در کاشیکاریهای حرم مطهر و با تأکید بر رواق مذکور از دورۀ صفویه است. با این سوالات که 1ـ بیشترین نقش طاووس مربوط به کدام دوره تاریخی حرم است؟ 2ـ وضعیت قرارگیری این نقش در عصر صفوی و دورههای بعد از آن در حرم مطهر چگونه است؟ دراین راستا، پژوهش حاضر به روش آمار توصیفی و تحلیل محتوا، و شیوۀ جمعآوری اطلاعات براساس مشاهدات میدانی، عکاسی و دادههای کتابخانهای انجام شده است. در این پژوهش از میان 132 نقش طاووس از سه دورۀ تاریخی در حرم مطهر، این نقش با تأکید بر رواق اللهوردیخان، مورد بررسی قرار گرفت. بیشترین حضور به دست آمده از این نقش در حرم مطهر مربوط به دوره جمهوریاسلامی (96 عدد) است، که این رقم در دوره صفوی 26 عدد و در دوره پهلوی 10 عدد است. از نظر وضعیت قرارگیری، در بیشترین حالت، طاووس از نمای جانبی 114 عدد، به عنوان عنصر محافظ و نگهبان است؛ و از نمای مقابل 18 نقش وجود دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| طاووس؛ کاشیکاری؛ دوره صفویه؛ گنبد اللهوردیخان؛ حرم امامرضا(ع) | ||
| مراجع | ||
|
افروغ، محمد. (1389). نماد و نشانهشناسی در فرش ایران. تهران: جمال هنر.
برادران حسنزاده، غلامرضا. (1392). جستار در فرهنگ نمادین نشانهها: (و کاربرد آن از ایران باستان تا هنر دورة معاصر). تبریز: اختر.
جلالی، غلامرضا و میثم جلالی. (1394). معنای هنر شیعی. قم: بوستان کتاب.
حاجی قاسمی، کامبیز. (1389). گنجنامۀ فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران دفتر سیزدهم: امامزادهها و مقابر (بخش سوم). تهران: شهید بهشتی.
حسینی محراب، ملیحه و امیرحسین چیتسازان. (1394). «بررسی طرح و نقش فرش مود با تأکید بر نمادگرایی کلهاسبی». همایش ملی فرش دستباف خراسان جنوبی. دانشگاه بیرجند.910-927.
خاتمی، محمود. (1390). فلسفهای برای هنر ایرانی. تهران: فرهنگستان هنر.
خزایی، محمد. (1382). مجموعه مقالات هنراسلامی. تهران: موسسه مطالعات هنر اسلامی.
________. (1386). «تاویل نقوش نمادین طاووس و سیمرغ در بناهای عصر صفوی». هنرهای تجسمی. سال دهم (26). 24-27.
خسرویفر، شهلا و امیرحسین چیتسازان. (1390). «بررسی نماد و نقش پرنده در قالیهای موزة فرش ایران». دو فصلنامة پژوهش هنر. سال اول (2). 29-43.
خمینی، سید روحالله. (1327). کشفالاسرار. تهران: کتابفروشی علمیه اسلامیه.
دادور، ابوالقاسم و آزاده دالایی. (1395). مبانی نظری هنرهای سنتی (ایران در دوره اسلامی). تهران: دانشگاه الزهرا (س).
دوازده امامی، مهدی؛ زکریایی، ایمان (1393). «نماد طاووس و نقش رسانهای آن در معماری شیعی با تأکید بر مساجد عصر صفوی اصفهان». کنگره بینالمللی فرهنگ و اندیشه دینی. 1041- 1059.
دوبوکور، مونیک. (1373). رمزهای زندهجان. ترجمة جلال ستاری. تهران: مرکز.
دیاری بیدگلی، محمدتقی. (1383). پژوهشی در اسباب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن. تهران: سهروردی.
ریاضی، محمدرضا. (1375). فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ایران، تهران: دانشگاه الزهرا (س).
زنگنه، پری. (1391). «طاووسخانه، نگاهی به نقش طاووس در تاریخ هنر ایران». سرزمین من. سال هشتم (39). 62-67.
سرلو، خوان ادواردو. (1389). فرهنگ نمادها. ترجمه: مهرانگیز اوحدی. تهران: دستان.
سعادت، بیژن. (1976). بارگاه رضا. شیراز: مؤسسه آسیایی دانشگاه پهلوی.
شایستهفر، مهناز و صباغپور، طیبه. (1388). «انعکاس جلوههای بهشت در قالیهای قاجار براساس منابع اسلامی (با تأکید بر نمونههایی از موزة فرش ایران)». کتاب ماه هنر. سال دهم (136). 40-51.
شوالیه، ژان و آلن گربران. (1385). فرهنگ نمادها. ج4. ترجمه: سودابه فضایلی. تهران: جیحون. 1387
شیخی نارانی، هانیه (1389). «نشانهشناسی پرنده، طاووس». دوفصلنامه تخصصی هنرهای تجسمی نقشمایه. سال سوم: ش5. 27-42.
صلواتی، مرجان (1388). «عظمت نماد طاووس در چنتهبافی زنان ایلات قشقایی فارس». دوفصلنامه تخصصی هنرهای تجسمی نقشمایه. سال دوم (3). 91-98.
طاهری، علیرضا. (1390). «درخت مقدس، درخت سخنگو و روند شکلگیری نقش واق». فصلنامة باغ نظر. سال هشتم (19). 48- 54.
عالمزاده، بزرگ. (1390). دانشنامه رضوی. تهران: شاهد.
عبداللهی، منیژه. (1381). فرهنگنامه جانوران در ادب پارسی. ج2. تهران: پژوهنده.
عطاردی، عزیزالله. (1371). تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: عطارد.
فلاح طوسی، هنگامه (1389). «مطالعۀ پیشینۀ تاریخی و اعتقادی نقش طاووس و بازنمود آن در نگارههای ایرانی». استاد راهنما: بهار مختاریان، استاد مشاور: صمد نجارپور. دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده هنرهای تزئینی.
قلیزاده، خسرو. (1392). دانشنامة اساطیری جانوران و اصطلاحات وابسته. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
کاویانیان، احتشام. (1355). شمس الشموس. مشهد: آستان قدس رضوی.
کنبی، شیلا ر. (1393). جزئیاتی از هنر اسلامی. ترجمة افسونگر فراست. تهران: فرهنگسرای میردشتی.
کوپر، جین. (1379). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمه: ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
لاهیجی، محمدبن شریف. (1373). تفسیر شریف لاهیجی. ج3و4. تهران: دفتر نشر داد.
مجلسی، محمدباقر. (1351). آسمان و جهان (جلد چهارم بحارالانوار). ج3. ترجمه: محمدباقر کوه کمرهای. تهران
__________. (1378). مهدی موعود، (ترجمه جلد سیزدهم بحارالانوار). ترجمه: علی دوانی. تهران: دارالکتب اسلامیه.
معرفت، محمدهادی. (1376). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. ج2. مشهد: الجامعۀ الرضویه للعلوم الاسلامیه.
معمارزاده، محمد. (1386). تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی. تهران: دانشگاه الزهرا.
مکنزی، دیوید نیل. (1388). فرهنگ کوچک زبان پهلوی. ترجمه: مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
منتخب صبا و اسفندیار کوه نور. (1384). جلوهگری نقوش در هنرهای سنتی ایران. ج3. تهران: نور حکمت.
مهدوی پارسا، حسین (1387). در حریم ملکوت. مشهد: خانه پژوهش.
مؤتمن، علی. (1355). تاریخ آستان قدس. مشهد: آستان قدس رضوی.
میبدی، احمدبن ابیسعد رشیدالدین. (1371). کشف الاسرار و عده الابرار. ج8، تهران: امیرکبیر.
وندشعاری، علی و نادعلیان، احمد. (1385). «تجلی عرفان در قالیهای عصر صفوی». فصلنامه نگره. سال دوم (2و3). 55-65.
یاحقی، محمد جعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
___________. (1375). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چاپ دوم. تهران: سروش.
یعقوبیان، اروین. (1384). «طاووس زیباترین پرندۀ روی زمین». شکار و طبیعت. سال؟ (90). 33-37.
Larousse, Pierre. (1975). Medieval Islamic Symbolism and the Painting in the Cefalu Cathedral, Leiden: E.J. Brill Press.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,790 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2,022 |
||