سیر تحول دیونگاری در نگارگری ایرانی با تأکید بر شاهنامه نگاری از دوره ایلخانی تا پایان دوره قاجار | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 64، دی 1401، صفحه 105-125 اصل مقاله (1.46 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2020.5558.2516 | ||
| نویسندگان | ||
| حمیدرضا حسامی1؛ علیرضا شیخی* 2 | ||
| 1کارشناس ارشد نقاشی، موسسه آموزش عالی فردوس، شهر مشهد | ||
| 2استادیار دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران | ||
| چکیده | ||
| دیوان بهعنوان موجوداتی اهریمنی در بسیاری از داستانهای شاهنامه نقشآفرینی میکنند. بر همین اساس تحلیل دیونگاریها درگذر زمان میتواند موجبات شناخت شرایط فرهنگی هنری دورههای تاریخی مختلف و مکاتب نگارگری را فراهم آورد. این مقاله باهدف شناخت سیر تاریخی و تحلیلی مفهوم و نقش دیو در ادبیات و شاهنامه و پیرو آن در شاهنامه نگاری در پی پاسخ به این سؤالات است: 1. در یک سیر تاریخی، نگاره دیو در شاهنامهنگاریها در تقابل با نقش آن در ادبیات دچار چه تحولاتی شده است؟ 2. ویژگیهای فرمی و بصری نقشمایه دیو در نگارههای شاهنامه چیست؟ روش تحقیق، توصیفی و تحلیلی بوده و روش جمعآوری دادهها، کتابخانهای است. نتایج پژوهش نشان میدهد دیونگاری، با تکرار سنتهای بصری نگارگران دارای هویت خاص گردید. صفات ظاهری چون شکل دستوپا، نحوهی پوشش دیو، نوع زیورآلات و بهکارگیری ترکیبات نیمه انسانی نیمه حیوانی در شکل جمجمه و سیمای دیو بهصورت اشتراکاتی تکرارشونده درآمده و درگذر زمان ویژگیهای دیوان را در نگارههای شاهنامه تا حدی به هم نزدیک کرده است. از سویی نگارگران در کنار پایبندی به خصوصیات دیوان در متن شاهنامه و همینطور روایات شفاهی موجود، در مواردی سنت نگارگری و خلاقیت هنری را مقدمتر دانستهاند. همچنین صفات منفی چون خشونت و پلیدی دیو با بهرهگیری از اجزاء حیوانات درنده مانند شیر یا گربهسانان و سگسانان ایجادشدهاند و بهکارگیری ویژگیهای انسانی در دیوان را میتوان در جهت القاء صفات مثبت دیوان، مانند معلم، موسیقیدان بودن و فرماندهی دانست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| دیو؛ شاهنامه نگاری؛ دیو نگاری؛ نگارگری | ||
| مراجع | ||
|
آریا نژاد، فریا، (1387)، بررسی دونگاره از داستان اکوان دیو (1387)، هنر و معماری، شماره 77، ص 224-241.
آژند، یعقوب، (1386)، استاد محمد سیاهقلم، تهران: امیرکبیر.
اشه، رهام، (1383)، هرمزد با هرویسپ آگاهی، تهران، اساطیر.
آموزگار، ژاله، (1371)، دیوها در آغاز «دیو» نبودند. ماهنامه فرهنگی و هنری کلک. شماره 30، ص 16-24.
آموزگار، ژاله، (1386)، «دیوها در آغاز دربند نبودند»، زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران: معین.
اکبری مفاخر، آرش، (1386)، اسطورهی دیوهای نخستین در شاهنامه، مطالعات ایرانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال ششم، شماره 12، ص 21-33.
اکبری مفاخر، آرش، (1387)، دیوان در متون اوستایی و فارسی باستان، مطالعات ایرانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال هفتم، شماره 14، ص 52-63.
اکبری مفاخر، آرش، (1388)، دیوان در متون پهلوی، مجله مطالعات ایرانی، دانشکدهی ادبیات و علوم انسانی، سال هشتم، شماره 15، 42-54.
بار، کای، (1389)، دیانت زردشتی. ترجمه فریدون وهمن. چاپ دوم، تهران: ثالث.
برزگر خالقی، محمدرضا، (1379)، دیو در شاهنامه، ادبیات و زبانها: متن پژوهشی ادبی، شماره 13. ص 67-100.
بهار، مهرداد، (1377)، از اسطوره تا تاریخ (مجموعه مقالات)، گردآورنده ابوالقاسم اسماعیل پور، تهران: چشمه.
پاکباز، رویین، (1392)، نقاشی ایرانی از دیروز تا امروز، تهران، زرین و سیمین.
تقوی، علی و رادفر، ابوالقاسم، (1389)، تأثیر و حضور شاهنامه در برخی از هنرهای ایرانی، کهن نامه ادب فارسی، دوره 1، شماره 2، ص 1-13.
دوشن گیمن، ژاک، (1385)، اورمزد و اهریمن. تهران: فرزان روز.
زرشناس، زهره، (1385)، مفهوم دوگانه دیو در ادبیات سغدی، نامه فرهنگستان، دوره 8، شماره 3، 140-148.
شارپ، رلف نارمن، (1384)، فرمانهای شاهنشاهی هخامنشی، تهران: پازینه.
شاطری، میترا و اعراب، علی، (1394)، بررسی نگارههای مربوط به رستم و دیو سپید در نگارگری، هنر و معماری، شماره 5، ص 15-26.
صفا، ذبیحالله، (1363)، حماسهسرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
طغیان ساکایی، محمدیونس، (1387)، اسطورهی دیو سپید و مازندران، ادبیات و زبانها: پاژ، شماره 1،167-174.
عظیمی پور، نسیم، (1392)، «دیو در شاهنامه» با بررسی تطبیقی دیوها و شخصیتهای منفی و آیین مزدیسنا، تهران: سخن.
عفیفی، رحیم، (1383)، اساطیر و فرهنگ ایران، تهران: توس.
غفوری، رضا، (1393)، دیو در روایتهای شفاهی مردمی شاهنامه، ادب و زبان، دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال 17، شماره 35، ص 269-290.
فرهوشی، بهرام، (1381)، فرهنگ زبان پهلوی. تهران: دانشگاه تهران.
کنبای، شیلا، (1382)، نقاشی ایرانی، ترجمه مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر.
گلی، احمد، (1386)، دیوان در شاهنامه، پژوهشنامه ادب غنایی، سال پنجم، شماره 8، 153-172.
ماهوان، فاطمه، (1395)، «اولاد: دیو یا انسان؟ بررسی هویت اولاد بر مبنای نگارههای شاهنامه»، نشریه ادب و زبان، دانشگاه شهید باهنر کرمان، دوره 19، ش 39، ص 207-229.
ماهوان، فاطمه، (1395)، «شاهنامه نگاری» گذر از متن به تصویر، تهران: معین به انگلیسی ترجمه نشده
مهرپویا، حسین؛ سلیمی پور، بنفشه؛ شاکرمی، طیبه و شریفینیا، اکبر، (1396)، بررسی تطبیقی نگاره دیو در مکاتب نگارگری ایران از دوره ایلخانی تا پایان دوره قاجار، مطالعات ایرانشناسی، شماره 6، ص 18-40.
مهرپویا، حسین؛ سلیمی پور، بنفشه؛ شاکرمی، طیبه و شریفینیا، اکبر، (1395)، بررسی تطبیقی نگاره دیو در مکاتب نگارگری ایران دوره ایلخانی و تیوری، نگارینه هنر اسلامی، شماره 11، ص 62-75.
میرزاابوالقاسمی، محمدصادق، (1387)، «نگاهی به شاهنامه 733 قمری (شاهنامه شیراز)»، آینه خیال، شماره 6، ص 64-69.
_ URL 1: /http://shahnama.lib.cam.ac.uk (access date:2019/04/12)
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,353 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2,116 |
||