تأویل مفاهیم عددی و رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه | ||
| فصلنامه نگره | ||
| دوره 17، شماره 62، تیر 1401، صفحه 55-79 اصل مقاله (1.27 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22070/negareh.2021.5825.2590 | ||
| نویسندگان | ||
| لیدا بلیلان اصل* 1؛ سعید حسن پور لمر2؛ حنانه فیاض مقدم3 | ||
| 1دانشیار دانشکده هنر و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی | ||
| 2دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی | ||
| 3دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی | ||
| چکیده | ||
| گنبد سلطانیه یکی از باشکوهترین آثار معماری ایلخانیان است که در ساختار کالبدی و تزئیناتی آن از مفاهیم اسلامی بهرهگیری شده است. هدف از این پژوهش شناخت رموز هندسی نهفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه است که برمبنای تحلیلی از منظر، قرآنشناسی، احادیث شناسی، علم اعداد، حروف ابجد، علم جفر همراه با نمادشناسی اشکالهندسی و رنگشناسی در تزئینات و معماری بنا صورت گرفته است. همچنین در تحلیل تناسبات طلایی بنا از نرمافزارهای: ماتریکس فیبوناچی 1.618 2020، تقسیمات طلایی آتریس 2018 ، نسبت طلایی 2020، طراحی با نسبتهای طلایی ماتریکس فیبوناچی2020 استفاده گردیده است. سؤالهای تحقیق از این قرار است:1- معانی و مفاهیم به کار رفته در تزئینات و معماری گنبد سلطانیه با کمک اعداد به چه صورتهای هندسی در آرایههای این بنا نمود پیدا کرده است؟ 2- نقش هندسه در ایجاد ارتباطات معنوی میان عوالم خاکی، عرفانی و خلق پیام واحد در آرایههای تزئیناتی گنبد سلطانیه چگونه بوده3- تأثیرپذیری آرایهها قابل دستهبندی در چندین سطح میباشند؟ روش تحقیق بصورت توصیفی- تحلیل است و شیوه گردآوریاطلاعات کتابخانهای و میدانی است. نتایج پژوهش نشان میدهد، مفاهیم و معانی به صورتهای کالبدی (در غالب فرم بنا و سلسلهمراتب شکلگیری فضاها)، نمادهای مذهبی (همچون شمسهها، اجرامآسمانی)، اشکالخطی (اسما و آیاتالهی)، رنگها (جهت خلق حس متناسب با فضا) در آرایهها نمود پیدا کردهاند. بکارگیری اعداد مقدس، نمادها و اشکال مذهبی در ساختارهای فضایی و کالبدی بنا موجب گردیده است تا ارتباط معنوی میان عالم خاکی (مادی) و نور (معنوی) ایجاد گردد. همچنین آرایههای بنا در 5 سطح: اشکال هندسی (مربع، هشتوجهی و دایره)، اعداد (5، 6، 8، 10، 12، 23، 40، 42 و ... 110) اسماء مقدس (الله، محمد(ص)، علی(ع)) و مفاهیم دینی اهل سنت، کاربری فضاها، آیات و احادیث قرآنی در غالب خطوط بنایی در آرایههای گنبد سلطانیه موثر بودهاند دستهبندی میگردند. | ||
| کلیدواژهها | ||
| معماری اسلامی؛ ریاضی؛ هندسه؛ گنبد سلطانیه؛ تزئینات | ||
| مراجع | ||
|
ابن عقده کوفى، احمد بن محمد. 1424ه. ق. فضائل امیرالمؤمنین علیهالسلام، محقق، مصحح، حرز الدین، عبدالرزاق محمدحسین. قم. دلیل ما.
ابنبابویه، محمد بن علی. 1382. خصال شیخ صدوق، جلد 2، ترجمۀ یعقوب جعفری. قم. نسیم کوثر.
ابنبابویه، محمد بن علی. 1389. التوحید، جلد1، ترجمۀ یعقوب جعفری. قم. نسیم کوثر.
ابنبابویه، محمد بن علی. 1391. علل الشرایع جلد 1، ترجمه و تحقیق سیدمحمدجواد ذهنی تهرانی. قم. اندیشه هادی.
اکبری، فاطمه. نامداریان، تقی پور. شیرازی، علیاصغر. آیتاللهی، حبیبالله. معرفت روحانی و رمزهای هندسی (مستخرج از رساله دکتری: تأویل رمزهای هندسی در فرهنگ و هنر اسلامی ایران) پژوهشنامه زبان و ادب فارسی (گوهر گویا). شماره 1 (13). 1389: 22-1.
امامی، صابر. نماد و تمثیل، تفاوتها و شباهتها. هنرهای زیبا. شماره 48-47. 1381: 60-68.
برند، باربارا. 1383. هنر اسلامی. ترجمه، مهناز شایستهفر. تهران. موسسه مطالعات هنر اسلامی.
بلخاری قهی، حسن. 1390. مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. تهران. سوره مهر.
بن جمعه عروسی حویزی، شیخ عبد علی. 1383 ه. ق. تفسیر نورالثقلین جلد 5، قم. انتشارات اسماعیلیان.
پیرنیا، محمد کریم. 1386. سبکشناسی معماری ایرانی. تهران. سروش دانش.
ثبوتی، هوشنگ. 1370. بررسی آثار تاریخی سلطانیه، زنجان. زنجان. انتشارات حامد زنجان.
حسنزاده آملی، حسن 1378. دروس هیئت. قم. انتشارات بوستان.
حسینی، سیدهاشم. فراشی ابرقویی، حسین. تحلیل جنبههای نمادین شیعی در تزیینات مسجد جامع یزد. نگره، شماره 29. 1393: 33-43.
حصوری، علی 1378. فرش بر مینیاتور. تهران. انتشارات فرهنگسرا.
حمزه لو، منوچهر. هنرهای کاربردی در گنبد سلطانیه. فصلنامه اثر. شماره 33-34. 1381: 414- 423.
خادمزاده، محمدحسن. اصفهانی پور، فائزه. واکاوی تحولات آرایههای داخلی گنبد در شیوه یزد و تأثیرات آن بر سایر بناها در ایران. پژوهشهای باستانشناسی ایران. شماره 7 (4). 1393: 193-211.
رضازاده، مجتبی، مجتبی ثابت فرد، مجتبی. (1392). بازشناسی کاربرد اصول هندسی در معماری سنتی مطالعه موردی: قصر خورشید و هندسه پنهان آن. نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی. شماره 18 (1). 1391: 29-44.
رنجبر، محسن. کرمی، مهرداد. امکانسنجی و مدیریت فرصتهای جاذبههای بینالمللی گردشگری (مطالعه موردی: گنبد سلطانیه، استان زنجان). چشمانداز جغرافیایی (مطالعات انسانی). شماره 18 (7). 1391: 42-60..
زاهدی انارکی، فرزانه. لاریجانی، باقر. کریمی، بنفشه. تیرگر، سمانه. خزعلی، کبری. تیرگر، سوده و همکاران. نگاهی فلسفی به عاقبت جنین ناهنجار از منظر ملاصدرا. اخلاق و تاریخ پزشکی. شماره ۷ (۵). 1393: 36-49.
زمرشیدی، حسین. پدیدههای بدیع معماری ایران از نیمه قرن اول هجری تا دوره ایلخانی. مطالعات شهر ایرانی اسلامی. شماره 4. 1390: 17-28.
ستاری، جلال. 1376. رمز اندیشه و هنر قدسی، تهران. مرکز مطالعات اسلامی.
سیاه کوهیان، هاتف. تأثیر عرفان اسلامی بر معماری ایرانی با تأکید بر تزئینات گنبد سلطانیه. عرفان اسلامی (ادیان و عرفان). شماره 9 (34). 1392: 47- 64.
سیدرضی. 1396. نهجالبلاغه. تحقیق: کاظم محمدی و محمد دشتی. قم. انتشارات امام علی (ع).
شادمان، حسین. 1389. اسرار حسینی در علم اعداد. تهران: نشر سلمان پاک.
شبر، سید عبدالله. 1242ه. ق. تفسیر القرآن الکریم (شبر). تحقیق: حامد حفی داود. قم. نشر مؤسسه دار الهجرة.
شهامت، هادی. سلیمانی، عبدالکریم. تأثیر مفهوم حکمی عدد 11 در طراحی گنبد شاه نعمتالله ولی با تکیهبر حروف ابجد. مطالعات عمران شهری. شماره 8 (3). 1398: 69-85.
شیمل، آنه ماری. 1398. راز اعداد، قم. انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
صالحی کاخکی، احمد. تقوی نژاد، بهاره. معرفی و گونه شناسی تزیینات هندسی در آرایه های معماری گنبد سلطانیه. دو فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره 9 (17). 1399: 165-178.
طاهرزاده، بهزاد. 1362. طراحی قالی و تذهیب و مینیاتور. تهران. انتشارات فرهنگسرا.
طاهری، جعفر. مناسبات معماری با علوم دقیقه در متون علمی دوره اسلامی. مطالعات معماری ایران. شماره 7. 1394: 127-150.
طباطبایی، سید محمد حسین. 1360. المیزان جلد 19. قم. بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی
طباطبایی، سید محمدحسین. 1378. تفسیر المیزان جلد 15، ترجمه: سید محمدباقر موسوی، چاپ پنجم. قم. نشر مرکز نشر فرهنگی رجاء، بنیاد علمی فکری علامه طباطبایی.
علامه فلسفی، احمد. 1391. اسرار روانشناسی رنگها (خواص درمانی آنها). تهران. انتشارات فراروانشناسی.
فقفوری، رباب. بلخاری قهی، حسن. تجلی تفکر شیعی در معماری و تزیینات گنبد سلطانیه. دومین کنگره بینالمللی افقهای جدید در معماری و شهرسازی با رویکرد توسعه و فناوری، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه فردوسی. ۱۳۹۴.
قراگوزلو، بهاره؛ حاتم، غلامعلی. بررسی رمز نقوش هندسی دایره، مثلث و مربع در هنر اسلامی. هنرهای تجسمی نقشمایه. شماره 21. دوره 8 (1393): 45-50.
قرآن
قرائتی، محسن. 1383. تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایی از قرآن.
قوچانی، عبدالله. 1381. گنبد سلطانیه به استناد کتیبهها. تهران. گنجینه هنر.
کلینی، ثقه الاسلام. 1379. اصول کافی جلد 6. ترجمه و شرح فارسی محمدباقر کمره ای. تهران. دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
کبیری سامانی، علی. 1392. طبیعت کیمیای معماری، نگاهی نو به انسان، طبیعت و معماری. اصفهان. گلدسته.
کربن، هانری. 1383. ارض ملکوت، ترجمه سید ضیاءالدین دهشیری، چاپ سوم، تهران. انتشارات طهوری.
کربن، هانری. 1392. تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه جواد طباطبایی، جلد دوم، ویراست دوم، تهران. مینوی خرد.
کشتگر، ملیحه. بررسی تطبیقی چلیپا بهعنوان نماد دینی در تمدن های ایران باستان، بین النهرین، هند و چین ، نقش مایه، شماره 12. 1391: 63- 72.
کیان مهر، قباد. خزایی، محمد. مفاهیم و بیان عددی در هنر گره چینی صفوی. نشریه ماه هنر، شماره 91-92. 1385: 36- 26.
گنون، رنه. 1392. سیطره کمیت و علائم آخر زمان، ترجمه علیمحمد کاردان، چاپ پنجم، تهران. مرکز نشر دانشگاهی.
لبادی، زهرا. رونقی، سیمین. طالقانی، نرگس. بررسی تأثیر رنگآمیزی درمانی بر کاهش اضطراب و بهبود خودانگاره دختران نوجوان عادی و بزهکار. علوم رفتاری. شماره 4 (14). 1391: 93-111.
مجلسی، محمد باقر. 1403 هـ. ق. بحارالانوار جلد 78. بیروت. دار احیاء التراث
مجلسی، محمدباقر. 1110 هـ. ق. بحارالانوار. جلد 2. بیروت. دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر. 1110 هـ. ق. بحارالانوار. جلد 6. بیروت. دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر. 1110 هـ. ق. بحارالانوار. جلد 67. بیروت. دار احیاء التراث العربی.
محبعلی، آزاده. تزئینات پیشساخته در گنبد سلطانیه در قرن هشتم هجری قمری. نشریه معماری و شهرسازی آرمانشهر. شماره 1. 1387: 76- 85.
مطهری، مرتضی. 1376. آشنایی با قرآن جلد 2: تفسیر سوره حمد و قسمتی از سوره بقره. تهران. نشر صدرا.
معمارزاده، محمد. 1386. تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی. تهران، دانشگاه الزهرا.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از فضلا. 1386. برگزیده تفسیر نمونه. تهران. دارالکتب اسلامیه.
ملک پائین، علی. چانگ، هونگ ژانگ. بررسی هندسه پنهان در مکتب نگارگری هرات؛ با تأکید بر نگاره «به لشکر نمودن اسکندر، سخن گوشهنشینان را. نگره. شماره 14 (52). 1398: 5-23.
میرزا خانیان، مریم. شاهرودی، فاطمه. حکمت اعداد در تزئینات و ساختار مسجد شیخ لطف اله با تکیهبر حروف ابجد. نقشمایه. شماره 20 (8). 1393: 33-38.
نجفقلی پور کلانتری، نسیم. اکبری نامدار، شبنم. نقش هندسه و تناسبات در تکوین بناهای سبک آذری (نمونه مطالعاتی گنبد سلطانیه). مطالعات شهر ایرانی اسلامی. ویژهنامه شماره 31، جلد دوم. 1397: 143- 152.
ندیمی، هادی. بها حقیقت، مدخلی بر زیباییشناسی معماری اسلامی. صفه. شماره 11(54). 1380: 46-57.
ندیمی، هادی. حقیقت نقش. نامه فرهنگستان علوم. شماره 14- 15. 1378: 19-34.
نصر، سید حسین. 1379. نیاز به علم مقدس. حسن میانداری. تهران. موسسه فرهنگی طه.
نور آقایی، آرش. 1388. عدد نماد اسطوره. تهران. نشر افکار
نوشایی، آرزو. قنبرزاده، مهرانگیز. ریختشناسی کتیبههای گنبد سلطانیه در ادوار تاریخی. استانبول- ترکیه. کنفرانس بینالمللی پژوهشهای نوین در عمران، معماری و شهرسازی. ترکیه. 1394.
وثوق زاده، وحیده. حسنی پناه، محبوبه. عالیخانی، بابک. حکمت عدد هشت در هنر و معماری اسلامی جاویدان خرد. شماره 13 (30). 1395: 175-192.
ولایتی، رحیم. رضوان، همایون. ابراهیمی، قادر. معماری ایلخانی در بَسترة دو شهر تاریخی اسلامی اوجان و سلطانیه. باغ نظر. شماره 14 (55). 1396: 17-28.
یعقوبینیا، شکوفه. مقایسه تطبیقی نقوش کاشیکاری گنبد سلطانیه زنجان و گنبد شیخ صفیالدین اردبیل. کنفرانس بینالمللی عمران، معماری و شهرسازی ایران معاصر. تهران. 1396.
یگانه، منصور. هاشمی شهرکی، محمد. بررسی تزئینات و نقوش بهکاررفته در بناهای معماری و شهری دوره ایلخانی (نمونه موردی گنبد سلطانیه و مسجد کبود تبریز). نشریه مدیریت شهری، شماره 16 (48). 1396: ۳۹۳-۴۰۰.
Behnood, Elnaz, Edrisi, Nazila, Azim, Ali Zeynali, & Velaiati, Shiva. (2016). Study of Architicture of Islamic Iran in Ilkhanid Peroid in East Azarbayjan. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 6(4), 380-386.
Bodner, B. L. (2012). From Sultaniyeh to Tashkent Scrolls: Euclidean constructions of two nine-and twelve-pointed interlocking star polygon designs. Nexus Network Journal, 14(2), 307-332.
Brambilla, Marco G. (2012). April. Large Scale Building Techniques in Ilkhanid Iran. In 2012 Center for Ancient Studies Symposium-Third Circular, University of Pennsylvania, 1-18.
Burrows, Roger. (2018). 3D thinking in design and architecture: from antiquity to the future. Thames & Hudson. New York. USA.
Chapman, Caroline. & Carey, Moya. (2010). The illustrated encyclopedia of Islamic art and architecture: a comprehensive history of Islam's 1,400-year leagacy of art and design, with 500 photographs, reproductions and fine-art paintings. Lorenz.
Dehghani Banadaki, Maryam, Sharifi Mehrjardi, Ali Akbar. (2018). A Comparative Analysis of Decorative Motifs of Seyed Shams-o-ddin Tomb in Yazd and the Soltanieh Dome in Zanjan, Iran. International Journal of Applied Arts Studies (IJAPAS), 2(3), (57-70)
DeLong, Marilyn, & Martinson, Barbara. (2013). Color and design. New York: Berg.
Faghfoori, Robab, Bolkhari Ghhi, Hasan, & Soltani, Ghazal. (2014). Theosophical Principles of Light and Colour in the Architecture and Decorations of Soltaniyeh Dome. International Journal of Arts, 4(1), 8-16.
Gage, John. (2013). Color and meaning: Art, science, and symbolism. London: Thames & Hudson.
Grabar, Oleg. 2006. The Dome of the Rock. Cambridge, Belknap Press of Harvard University Press. UK.
Hunt, R. W., & Pointer, M. R. (2011). Metamerism and Colour Constancy. Measuring Colour, 117-142.
Khaghani, Nazila. (2019). Urban and Architectural Sustainability in the Restoration of Iranian Cities (Strategy and Challenges): Case Study of Soltaniyeh. In Sustainable Building for a Cleaner Environment (pp. 297-309). Springer, Cham.
Khamjane, Aziz, Benslimane, Rachid. (2018). A computerized method for generating Islamic star patterns. Computer-Aided Design, 97, 15–26.
Kim, Young-In. (2006). Color and symbolic meaning of elements in nature. Color Research & Application, 31(4), 341-349.
Lim, Teik-Cheng. (2020). Metacomposite structure with sign-changing coefficients of hygrothermal expansions inspired by Islamic motif. Composite Structures, 251, 112660.
Miller, F. P., Vandome, A. F., & McBrewster, J. (2009). Islamic art: Islamic art, Islamic architecture, Islamic calligraphy, Arabic literature, Arabic epic literature, Persian literature, Persian miniature, Iranian art, Islamic art, Islamic music, Arabic music, Persian carpet, Islamic pottery. Alphascript Publishing. Mauritius.
Mylonas, D., & Macdonald, L. (2017). Colour naming for colour design. Colour Design, 131-155.
Peacock, S. (2019). Colour. Manchester: Manchester University Press.
Stierlin, Henri, Stierlin, Anne, & Buchet, Adrien. (2012). Persian art & architecture. , Thames & Hudson.New York.
Taheri, Jafar. (2017). Practical Arithmetic in Islamic Architecture: A Critical History and Survey. International Journal of Architectural Heritage, (5), 747-762.
Tolchinsky, L. Levin, I. Aram, D. & McBride-Chang, C. (2012). Building literacy in alphabetic, abjad and morphosyllabic systems. Reading and Writing, 25(7), 1573-1598.
Tremain, Rose. (2008). The Colour. London: Vintage. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 12,129 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 2,259 |
||